Από τις πρώτες μανταρινιές του 1828 μέχρι τον φακό του Σεφέρη, το Κτήμα Τομπάζη παραμένει ένας ζωντανός μύθος.
Γράφει ο Μπάμπης Κανατσίδης
Το «περιβόλι» του Ναυάρχου
Υπάρχουν κάποιοι τόποι που μοιάζουν να κλέβουν λίγη από τη λάμψη των ανθρώπων που τους περπάτησαν, φυλάσσοντας την αύρα τους σαν επτασφράγιστο μυστικό μέσα στο πέρασμα των αιώνων. Αν σταθεί κανείς στην πελοποννησιακή ακτή του Γαλατά και κοιτάξει αντικριστά προς τον Πόρο, θα αντικρίσει ένα τέτοιο ζωντανό μνημείο της νεότερης ελληνικής ιστορίας: το Κτήμα Τομπάζη.
Σε μια έκταση 50 στρεμμάτων, πάνω στον ήρεμο κόλπο του Αργοσαρωνικού, η ιστορική μνήμη ξεδιπλώνεται σαν ένα ατμοσφαιρικό αφήγημα, όπου οι πετρόκτιστες αποθήκες και το παλαιό λιοτρίβι στέκουν μέχρι σήμερα ως αυθεντικά κειμήλια μιας ένδοξης εποχής.
Το «περιβόλι» του Ναυάρχου και τα δώρα των ηγετών
Οι ρίζες του κτήματος είναι βαθιές και ποτισμένες με το πνεύμα της Ελληνικής Επανάστασης. Ιδρύθηκε το 1828 και η γέννησή του συνδέεται άρρηκτα με την εμβληματική μορφή του Μανώλη Τομπάζη, Ναυάρχου του '21 και Αρμοστή της Κρήτης. Λόγω των στενών δεσμών του με τον πρώτο Κυβερνήτη, τον Ιωάννη Καποδίστρια, ο Τομπάζης ήταν εκείνος που ανέλαβε τη λειτουργία του πρώτου εθνικού ναυστάθμου στον Πόρο, επιλέγοντας την ακτή απέναντι από το νησί για να δημιουργήσει τον δικό του επίγειο παράδεισο.
Το «περιβόλι», όπως του άρεσε να αποκαλεί το κτήμα ο Ναύαρχος, μετατράπηκε γρήγορα σε έναν τόπο εθνικού συμβολισμού και αγροτικής πρωτοπορίας. Εκείνη την πρώτη χρονιά της ίδρυσης, το 1828, φυτεύτηκαν στο χώμα του οι πρώτες τρεις μανταρινιές που εισήχθησαν ποτέ στην ελεύθερη Ελλάδα. Ήταν ένα ιστορικό, σχεδόν μυθιστορηματικό δώρο του Ρώσου Ναυάρχου Χέυδεν προς τον Τομπάζη—δέντρα που ταξίδευαν πάνω στη ρώσικη ναυαρχίδα Αζώφ κατά την ιστορική Ναυμαχία του Ναυαρίνου.
Λίγο αργότερα, ο ίδιος ο Ιωάννης Καποδίστριας, σε ένδειξη βαθιάς προσωπικής φιλίας, έφερε από την Κέρκυρα και φύτεψε στο κτήμα δύο μουσμουλιές, σφραγίζοντας την ταυτότητα του χώρου ως σημείο συνάντησης της πολιτικής και της διπλωματίας.
Η περήφανη πετρόκτιστη οικία της οικογένειας Τομπάζη έγινε ένα κοσμικό και πολιτικό καταφύγιο. Στα δωμάτιά της φιλοξενήθηκαν και συζήτησαν οι σπουδαιότερες μορφές της νεότερης Ελλάδας: από τους μπαρουτοκαπνισμένους ήρωες της Επανάστασης, μέχρι τον Ελευθέριο Βενιζέλο και μέλη της ελληνικής βασιλικής οικογένειας στις αρχές του 20ού αιώνα.
Από την πρωτοπορία των αιθέριων ελαίων στο παγκόσμιο χρυσάφι
Η ιστορία του κτήματος χαρακτηρίζεται από ένα διαρκές πνεύμα καινοτομίας. Αρχικά, η οικογένεια πειραματίστηκε με την καλλιέργεια της αμπέλου, επιδιώκοντας την παραγωγή οίνου σε απομίμηση των μεγάλων ευρωπαϊκών κρασιών της εποχής. Ωστόσο, η μεγάλη εμπορική στροφή έγινε γύρω στο 1870, με επίκεντρο τα ξακουστά εσπεριδοειδή της Τροιζηνίας.
Το 1872, ο Ιάκωβος Τομπάζης ταξίδεψε στη Σικελία και, επιστρέφοντας με τον Σικελό ειδικό Antonio Vazzana, ίδρυσε στο κτήμα την πρώτη βιομηχανική μονάδα παραγωγής αιθέριων ελαίων και συμπυκνωμένων χυμών στην Ελλάδα. Η επιχείρηση γνώρισε μυθική επιτυχία. Τα καΐκια φορτώνονταν στην αποβάθρα του κτήματος και το άρωμα του λεμονιού ταξίδευε στα μεγάλα κοσμοπολίτικα λιμάνια του κόσμου: στο Παρίσι, την Τεργέστη, την Οδησσό και την Κωνσταντινούπολη.
Όταν μια ξαφνική ασθένεια των δέντρων ανάγκασε τον Ιάκωβο Τομπάζη να διακόψει αυτή τη δραστηριότητα —γράφοντας μάλιστα το 1877 το πολύτιμο βιβλίο «Καλλιέργεια και ασθένεια των εσπεριδοειδών»— όλη η συσσωρευμένη γνώση μεταφέρθηκε με πάθος στην ελιά. Η δικαίωση ήρθε με τον πιο εκκωφαντικό τρόπο το 1900. Το εξαιρετικά παρθένο ελαιόλαδο του Κτήματος Τομπάζη βραβεύτηκε με το Χρυσό Μετάλλιο Ποιότητας στην Παγκόσμια Έκθεση των Παρισίων. Ήταν το πρώτο ελληνικό ελαιόλαδο που κατέκτησε παγκόσμια διάκριση, γεγονός που το κατέστησε αποκλειστικό προμηθευτή της Ελληνικής Βασιλικής Αυλής.
Ένα διαχρονικό τοπόσημο
Αυτή η υποβλητική ατμόσφαιρα, όπου οι πελώριοι ευκάλυπτοι και τα αιωνόβια κυπαρίσσια πλέκουν σκιές πάνω στα πέτρινα ντοκουμέντα του 19ου αιώνα, καθιστά το κτήμα ένα διαχρονικό σημείο αναφοράς για την περιοχή. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι ο σπουδαίος ποιητής Γιώργος Σεφέρης, κατά τη διάρκεια της διαμονής του στον Πόρο, επισκέφτηκε τον χώρο και αποτύπωσε με τον φωτογραφικό του φακό την αγαπημένη του Μαρώ μέσα στο Κτήμα Τομπάζη, αφήνοντας πίσω του μια λήψη γεμάτη ελληνικό φως και ιστορικότητα.
Το παρόν και το μέλλον: Ένας φάρος που παραμένει αναμμένος
Σήμερα, η βαριά αυτή κληρονομιά βρίσκεται στα χέρια του Αριστοτέλη Παναγιώταρου, του δημιουργού της εκλεκτής chocolaterie The Dark Side of Chocolate. Με σπουδές στη Φλωρεντία και το Παρίσι, ο κ. Παναγιώταρος διατηρεί τον αυθεντικό χαρακτήρα του κτήματος μέσα από έναν βραβευμένο βιολογικό ελαιώνα, χρησιμοποιώντας το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο της Τροιζηνίας ακόμη και στις χειροποίητες σοκολάτες του.
Το κτήμα, πιστό στην οικολογική του ταυτότητα, αποτελεί πλέον την έδρα της κοινότητας Slow Food της περιοχής, διοργανώνοντας εκπαιδευτικά masterclasses με διεθνείς σεφ, όπως ο Filip Ondrusek. Παράλληλα, οι πύλες του ανοίγουν στον πολιτισμό, όπως αποδείχθηκε από τη λυρική βραδιά σε συνεργασία με τη Λυρική Σκηνή Αθηνών, που γέμισε τον ελαιώνα με τις φωνές της Δ. Κωτίδου και της Ε. Βουδουράκη.
Με ένα ιδιωτικό μουσείο που φυλάσσει χειρόγραφα του 1827 και αντικείμενα του Αγώνα, το Κτήμα Τομπάζη δεν είναι απλώς ένα παραγωγικό αγρόκτημα. Είναι ένα ζωντανό ταξίδι στον χρόνο, ένας φάρος που συνεχίζει να μεταφέρει τις αξίες της παράδοσης και της αριστείας από το 1828 μέχρι τις επόμενες γενιές.
Από την έντυπη έκδοση
