
Σήμερα, ανεβαίνεις προς τη Μονή και, όσο απομακρύνεσαι από τον Πόρο, η πόλη μοιάζει να χαμηλώνει την έντασή της. Τα πεύκα πυκνώνουν, η θάλασσα ανοίγει κάτω από το βλέμμα και, πίσω από τα τείχη της Μονής, ο χρόνος μοιάζει να έχει διαφορετικό ρυθμό.
Κι ύστερα, κάτω από τη σκιά του θεόρατου πλατανιού, μπορείς να καθίσεις στο Μελίστακτο για έναν καφέ και να αναρωτηθείς πόσες ιστορίες έχουν περάσει από αυτόν τον τόπο.
Η μονή που παραμένει ένα κομμάτι της ιστορίας του Πόρου που στέκεται ακόμη εκεί, μέσα στο πράσινο, έχοντας παρακολουθήσει σχεδόν τρεις αιώνες να περνούν από μπροστά της.

Από τους μοναχούς και τους αγωνιστές του 1821 μέχρι τον Καποδίστρια, τα ορφανά της Επανάστασης, την Εκκλησιαστική Σχολή και τους ανθρώπους που έρχονται σήμερα για να προσκυνήσουν, να περιηγηθούν, να κολυμπήσουν ή απλώς να απολαύσουν τη σκιά και την ησυχία της.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη γοητεία της: ότι η ιστορία εδώ δεν βρίσκεται μόνο μέσα στα βιβλία, στις εικόνες, στους τάφους και στα παλιά κειμήλια. Βρίσκεται στο ίδιο το τοπίο.
Στη σιωπή της αυλής. Στα πεύκα. Στη θάλασσα που φαίνεται από ψηλά. Και σε εκείνη την παράξενη αίσθηση ότι, για λίγο, έχεις απομακρυνθεί όχι μόνο από την πόλη, αλλά και από τον χρόνο.

Ένα μοναστήρι με ιστορία τριών αιώνων
Η Ιερά Μονή Ζωοδόχου Πηγής Καλαυρείας βρίσκεται στο νότιο τμήμα του Πόρου, περίπου τέσσερα χιλιόμετρα από το λιμάνι, σε μια καταπράσινη τοποθεσία στην πλαγιά του λόφου, σε υψόμετρο περίπου 67 μέτρων.
Η ιστορία της ανάγεται στις αρχές του 18ου αιώνα. Ιδρύθηκε το 1720 από τον Μητροπολίτη Αθηνών Ιάκωβο Β΄, ο οποίος είχε επισκεφθεί στην περιοχή ένα παλαιότερο μοναστήρι των Ταξιαρχών. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Ιάκωβος θεραπεύτηκε από τη λιθίαση πίνοντας νερό από την πηγή της περιοχής. Το νερό θεωρήθηκε θαυματουργό και από εκεί προήλθε η ονομασία Ζωοδόχος Πηγή.

Η Μονή αναπτύχθηκε σταδιακά και απέκτησε ιδιαίτερη σημασία για την περιοχή. Τα ψηλά τείχη και η οχυρωματική μορφή του συγκροτήματος θυμίζουν πως οι μονές εκείνης της εποχής δεν ήταν μόνο χώροι λατρείας, αλλά συχνά και χώροι προστασίας και καταφυγής.
Το καθολικό της Μονής είναι βυζαντινού ρυθμού, βασιλική με τρούλο και πυργοειδές καμπαναριό. Στον νότιο εξωτερικό τοίχο βρίσκεται το χαρακτηριστικό ηλιακό ρολόι, έργο του ηγούμενου Γαλακτίωνα Γαλάτη.
Στον χώρο βρίσκονται επίσης σημαντικά κειμήλια και εικόνες, μεταξύ των οποίων η εικόνα της Παναγίας της Ζωοδόχου Πηγής του 1650, η Παναγία η Αμόλυντος του 1590 και ο Χριστός Παντοκράτορας του 1780, καθώς και το εντυπωσιακό ξυλόγλυπτο τέμπλο.


Στην είσοδο του καθολικού βρίσκονται οι τάφοι δύο σημαντικών μορφών της Ελληνικής Επανάστασης, του ναυάρχου Νικολή Αποστόλη και του Μανώλη Τομπάζη.
Η πηγή που ξαναβρήκε τη ροή της
Και υπάρχει ακόμη κάτι που κάνει την επίσκεψη στη Μονή ξεχωριστή.
Η ίδια η πηγή, από την οποία πήρε το όνομά της η Ζωοδόχος Πηγή, τα τελευταία χρόνια είχε σταματήσει να τρέχει, καθώς η παρατεταμένη λειψυδρία είχε επηρεάσει και αυτό το μικρό αλλά τόσο συμβολικό κομμάτι της ιστορίας του τόπου.
Από τον περασμένο χειμώνα, όμως, και μετά τις έντονες βροχοπτώσεις, το νερό επέστρεψε.

Ακόμη και σήμερα, αν επισκεφθείς τη Μονή, μπορείς να δεις μια λεπτή γραμμή νερού να κυλά ξανά από την πηγή.
Είναι μια μικρή εικόνα, σχεδόν ανεπαίσθητη, που όμως προκαλεί ένα παράξενο αίσθημα ικανοποίησης και ολοκλήρωσης. Σαν να επέστρεψε κάτι που έλειπε από το τοπίο. Σαν να ξαναβρήκε η «Ζωοδόχος Πηγή» ένα μικρό κομμάτι από το όνομά της.
Και μέσα σε έναν τόπο που κουβαλά σχεδόν τρεις αιώνες ιστορίας, αυτή η λεπτή ροή νερού μοιάζει να συνδέει το παρελθόν με το σήμερα.

Η Ζωοδόχος Πηγή και το Οικουμενικό Πατριαρχείο
Η ιστορία της Μονής συνδέεται και με το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Η Ζωοδόχος Πηγή υπήρξε σταυροπηγιακή Μονή και υπαγόταν απευθείας στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Η ιδιότητα αυτή της προσέδιδε ιδιαίτερο εκκλησιαστικό καθεστώς και αποτελούσε ένδειξη της σημασίας που είχε αποκτήσει η Μονή.
Η πατριαρχική αυτή σχέση ανήκει πλέον στην ιστορία. Σήμερα η Μονή υπάγεται στην Ιερά Μητρόπολη Ύδρας, Σπετσών, Αιγίνης, Ερμιονίδος και Τροιζηνίας.

Στον δρόμο προς την Επανάσταση
Κατά τα χρόνια της Τουρκοκρατίας η Μονή απέκτησε ιδιαίτερο ρόλο στην περιοχή. Η προνομιακή της θέση και η προστασία που απολάμβανε την κατέστησαν χώρο όπου μπορούσαν να συναντώνται και να κινούνται πρόσωπα χωρίς την παρουσία οθωμανικών αρχών.
Κατά την Ελληνική Επανάσταση η Ζωοδόχος Πηγή προσέφερε πνευματική και οικονομική υποστήριξη στους αγωνιστές, ενώ φιλοξένησε και μοναχούς της Μονής Διονυσίου του Αγίου Όρους.
Οι μοναχοί είχαν μεταφέρει μαζί τους πολύτιμα εκκλησιαστικά κειμήλια για να τα προστατεύσουν από τις καταστροφές του πολέμου. Ανάμεσά τους βρίσκονταν και τμήματα λειψάνων του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου.
Η Μονή, έτσι, έγινε ένας από τους χώρους όπου συναντήθηκαν η θρησκευτική παράδοση, η ιστορία του Αγώνα και η προσπάθεια διαφύλαξης της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η εποχή του Καποδίστρια
Η πιο ξεχωριστή ίσως σελίδα στην ιστορία της Μονής γράφτηκε στα πρώτα χρόνια του ελληνικού κράτους, όταν ο Ιωάννης Καποδίστριας ανέλαβε να οργανώσει από την αρχή τις δομές της νέας Ελλάδας.
Το 1828 δημιουργήθηκε στους χώρους της Μονής ορφανοτροφείο για παιδιά αγωνιστών της Επανάστασης που είχαν χάσει τους γονείς τους στον Αγώνα. Περίπου 180 ορφανά φιλοξενήθηκαν στη Ζωοδόχο Πηγή.
Η επιλογή του χώρου δεν ήταν τυχαία. Η Μονή διέθετε εγκαταστάσεις, ανθρώπους και μια μακρά παράδοση φροντίδας και εκπαίδευσης. Έτσι, ένας χώρος που μέχρι τότε ήταν κυρίως θρησκευτικό και μοναστηριακό κέντρο μετατράπηκε προσωρινά σε έναν από τους σημαντικούς χώρους κοινωνικής μέριμνας του νεοσύστατου ελληνικού κράτους.
Ο Καποδίστριας επισκέφθηκε το ορφανοτροφείο και παρακολούθησε από κοντά τη λειτουργία του.
Δύο χρόνια αργότερα, το 1830, η Μονή απέκτησε και εκπαιδευτικό ρόλο. Εκεί λειτούργησε Εκκλησιαστική Σχολή, με διευθυντή τον Ποριώτη ηγούμενο Ιγνάτιο Παγώνη. Οι πρώτοι δάσκαλοι ήταν Αγιορείτες ιερομόναχοι, ενώ οι μαθητές διδάσκονταν ελληνικά, ιστορία, κατήχηση, ιεροτελεστίες και άλλα μαθήματα.
Η λειτουργία της σχολής εντάσσεται στην ευρύτερη προσπάθεια του Καποδίστρια να δημιουργήσει εκπαιδευτικούς και πνευματικούς θεσμούς στο νεοσύστατο κράτος.
Ακόμη και το ηλιακό ρολόι της Μονής συνδέεται με αυτή την εποχή. Ο Γαλακτίων Γαλάτης, μοναχός και ηγούμενος της Ζωοδόχου Πηγής, στάλθηκε στη Γενεύη με πρωτοβουλία του Καποδίστρια για να εκπαιδευτεί στην ωρολογοποιία, στο πλαίσιο του σχεδίου του Κυβερνήτη για την ανάπτυξη σχετικής σχολής στην Ελλάδα.
Οι άνθρωποι που έμειναν στην ιστορία της
Η Ζωοδόχος Πηγή δεν είναι μόνο οι μεγάλες ιστορικές ημερομηνίες.
Είναι και οι άνθρωποι που πέρασαν από τα τείχη της.
Οι μοναχοί που έζησαν εκεί, οι αγωνιστές που αναζήτησαν προστασία, τα παιδιά του ορφανοτροφείου, οι μαθητές της Εκκλησιαστικής Σχολής, οι άνθρωποι του Πόρου που έζησαν γύρω από τη Μονή και οι επισκέπτες που έφταναν και συνεχίζουν να φτάνουν μέχρι σήμερα.
Ανάμεσα στα πρόσωπα που συνδέθηκαν με την ιστορία της ξεχωρίζουν οι ναύαρχοι της Επανάστασης Νικολής Αποστόλης και Μανώλης Τομπάζης, οι οποίοι αναπαύονται στον χώρο της Μονής.
Κάθε τάφος, κάθε εικόνα και κάθε παλιό αντικείμενο προσθέτει ακόμη μία μικρή ιστορία στο μεγάλο παλίμψηστο του χώρου.
Ένα μνημείο μέσα στη φύση
Κι όμως, όσο σημαντική κι αν είναι η ιστορία της, δεν είναι μόνο αυτή που κάνει τη Ζωοδόχο Πηγή ξεχωριστή.
Η Μονή είναι ταυτόχρονα ένα από τα πιο όμορφα σημεία του Πόρου.
Η αρχιτεκτονική της βρίσκεται σε απόλυτη αρμονία με το φυσικό περιβάλλον. Πεύκα, κυπαρίσσια, πλατάνια και πυκνή βλάστηση δημιουργούν γύρω από τα μοναστηριακά κτίσματα ένα σκηνικό που μοιάζει προστατευμένο από τον χρόνο.
Και κάτω από τη Μονή βρίσκεται η θάλασσα.
Το τοπίο αλλάζει εντελώς ανάλογα με την εποχή και την ώρα της ημέρας. Το πρωί έχει μια σχεδόν μοναχική ησυχία. Το μεσημέρι τα πεύκα προσφέρουν τη σκιά τους και το απόγευμα το φως χαμηλώνει πάνω από τη θάλασσα.
Η Ζωοδόχος Πηγή αποτελεί έτσι αξιοθέατο όχι μόνο για την ιστορικότητα και την αρχιτεκτονική της, αλλά και για την αύρα που αποπνέει και το φυσικό περιβάλλον μέσα στο οποίο είναι χτισμένη.

Ένας καφές κάτω από τον πλάτανο
Και κάπου εδώ η ιστορία συναντά την καθημερινότητα.
Το καφενείο Μελίστακτο, δίπλα στη Μονή, μέσα στο πευκοδάσος, κάνει την επίσκεψη ακόμη πιο ελκυστική.
Ένας καφές κάτω από τη σκιά του θεόρατου πλατανιού, μέσα στο πράσινο, είναι αρκετός για να σε ταξιδέψει μακριά από τη βουή της πόλης.
Δεν χρειάζεται να κάνεις πολλά. Να καθίσεις, να κοιτάξεις γύρω σου και να αφήσεις το τοπίο να κάνει τη δουλειά του.
Είναι αυτή η απλή, παλιομοδίτικη απόλαυση που χαρακτηρίζει ορισμένα μέρη του Πόρου και που δύσκολα περιγράφεται με λέξεις.

Και μετά, μια βουτιά
Το καλοκαίρι η εικόνα αλλάζει.
Η Μονή συγκεντρώνει καθ’ όλη τη διάρκεια της θερινής περιόδου εκατοντάδες επισκέπτες, όχι μόνο για την ιστορία και τη θρησκευτική της σημασία, αλλά και για την οργανωμένη παραλία που βρίσκεται ακριβώς κάτω από αυτήν.

Έτσι, η επίσκεψη στη Ζωοδόχο Πηγή μπορεί να γίνει μια ολόκληρη καλοκαιρινή εμπειρία: μια περιήγηση σε ένα μνημείο τριών αιώνων, ένας καφές κάτω από τα δέντρα και, λίγο αργότερα, μια βουτιά στη θάλασσα.
Ίσως γι’ αυτό η Μονή εξακολουθεί να είναι τόσο αγαπητή στους Ποριώτες και στους επισκέπτες.
Δεν χρειάζεται να είσαι ιδιαίτερα θρησκευόμενος για να αισθανθείς τη δύναμή της. Ούτε ιστορικός για να καταλάβεις τη σημασία της.
Αρκεί να βρεθείς εκεί.

Το παλιό πρόσωπο της Ζωοδόχου Πηγής
Και οι παλιές φωτογραφίες το αποδεικνύουν.
Άνθρωποι με τα ρούχα μιας άλλης εποχής, μοναχοί στις αυλές, επισκέπτες μπροστά στα τείχη, παιδιά, οικογένειες, παρέες που έφτασαν μέχρι εκεί για μια εκδρομή ή μια προσκύνηση.
Οι φωτογραφίες αυτές δεν αποτυπώνουν απλώς τη Μονή όπως ήταν κάποτε. Αποτυπώνουν και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σχετίζονταν με τον τόπο.
Μπορεί τα πρόσωπα να έχουν χαθεί, τα ρούχα να μοιάζουν σήμερα παράξενα και τα αυτοκίνητα να έχουν αλλάξει, όμως το τοπίο παραμένει αναγνωρίσιμο.
Τα ίδια τείχη. Τα ίδια δέντρα. Η ίδια θάλασσα.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο όμορφη συνέχεια της ιστορίας της Ζωοδόχου Πηγής.
Ένα μοναστήρι που υπήρξε τόπος προσευχής, καταφύγιο, κέντρο του Αγώνα, ορφανοτροφείο και σχολείο, εξακολουθεί σήμερα να είναι ένας τόπος συνάντησης.
Με την ιστορία πίσω του.
Με τη θάλασσα μπροστά του.
Και με τον Πόρο να απλώνεται λίγο πιο μακριά, σαν να μην έχει περάσει ούτε μία μέρα από τότε που οι πρώτοι άνθρωποι πάτησαν σε αυτή την πλαγιά.