Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις στην «παγίδα του Θουκυδίδη»; - Άρθρο του Γιώργου Κουκουδάκη

του Γεωργίου Κουκουδάκη στην Εφημερίδα Political

Τους τελευταίους μήνες προκαλείται ανησυχία από σειρά δημοσιογραφικών αναφορών στην υψηλή πιθανότητα εκδήλωσης πολεμικής σύγκρουσης μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Προφανώς, η σταδιακή και σταθερή αύξηση όλων των δεικτών ισχύος της χώρας μας, ύστερα από μια παρατεταμένη περίοδο οικονομικής και κοινωνικής κρίσης, εντείνει το δίλημμα ασφαλείας στη γειτονική χώρα, η οποία μέχρι πρόσφατα διατηρούσε την αίσθηση και πρόβαλλε τον εαυτό της ως περιφερειακή ηγεμονική δύναμη.

Η σημαντική ανάκαμψη της ελληνικής οικονομίας, με τη συνακόλουθη δυνατότητα υλοποίησης σημαντικών εξοπλιστικών προγραμμάτων, όπως η απόκτηση αεροσκαφών τέταρτης γενιάς, η αγορά φρεγατών τελευταίας τεχνολογίας, η παραγγελία μαχητικών πέμπτης γενιάς και ο εκσυγχρονισμός υφιστάμενων οπλικών συστημάτων, σε συνδυασμό με τη σύναψη ειδικών συμμαχιών με τη Γαλλία και το Ισραήλ, στοιχειοθετούν, στην αντίληψη της Άγκυρας, αυτή την ανησυχία.

Ταυτόχρονα, μια σειρά πρωτοβουλιών της Αθήνας στο πεδίο, όπως η οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών με την Αίγυπτο, η επέκταση των χωρικών της υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια στο Ιόνιο, η παρουσίαση του Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού της, η δημιουργία θαλάσσιων πάρκων, η ομολογουμένως επιτυχημένη κίνηση της άμεσης αποστολής ναυτικών και αεροπορικών δυνάμεων στην Κύπρο λόγω του πολέμου στη Μέση Ανατολή, καθώς και η μεταφορά αντιαεροπορικών συστημάτων στην Κάρπαθο, ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο την ανησυχία στη στρατιωτική και πολιτική ηγεσία της γειτονικής χώρας, προκαλώντας μάλιστα και εκνευρισμό, όπως αυτός εκδηλώνεται με την εξαγγελία για τη θέσπιση, με νόμο, του «Δόγματος της Γαλάζιας Πατρίδας». Εκνευρισμός ο οποίος σίγουρα ενισχύθηκε και με την παρουσίαση του Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού της Κυπριακής Δημοκρατίας και τις διμερείς οριοθετήσεις των χωρικών της υδάτων με την Αίγυπτο, τη Συρία και πρόσφατα με τον Λίβανο.

Το ερώτημα που εύλογα τίθεται από αυτή την κατάσταση είναι εάν η Ελλάδα και η Τουρκία πέσουν στην «παγίδα του Θουκυδίδη». Εάν, δηλαδή, η αύξηση στους δείκτες ισχύος της πρώτης και η συνακόλουθη ενεργή εξωτερική της πολιτική στην ευρύτερη περιοχή της Νοτιοανατολικής Μεσογείου εκληφθούν από τη δεύτερη ως σημαντική απειλή και την οδηγήσουν, αναβιώνοντας -αν όχι ενισχύοντας- το περικυκλωτικό της σύνδρομο, σε μια ένοπλη σύγκρουση.

Το ερώτημα αυτό γίνεται ακόμη πιο έντονο σε μια εποχή επιδημικής, τουλάχιστον, πολυπολικότητας της δομής του διεθνούς συστήματος, κατά την οποία ενθαρρύνεται η αυτονομία περιφερειακών συστημάτων ασφάλειας, ενώ παραδοσιακοί διεθνείς θεσμοί θετικής κοινωνικοποίησης μεταξύ των δύο κρατών, όπως το ΝΑΤΟ και η ΕΕ, παρουσιάζουν σημεία κόπωσης, αν όχι αμφισβήτησης. Παράλληλα, η ηγεσία της μοναδικής επιβεβαιωμένης υπερδύναμης χαρακτηρίζεται από παλινδρομήσεις και απρόβλεπτη συμπεριφορά, καθιστώντας αμφίβολο τον όποιο ενδεχόμενο διαμεσολαβητικό της ρόλο.

Η κατάσταση που διαμορφώνεται πλέον στις ελληνοτουρκικές σχέσεις καταδεικνύει δύο βασικά δεδομένα. Πρώτον, την πλήρη αποδυνάμωση του θετικού κλίματος της «Διακήρυξης των Αθηνών» του Δεκεμβρίου 2023 και την απομάκρυνση της θετικής ατζέντας. Δεύτερον, ότι το στοιχείο του ανταγωνισμού και της αντιπαράθεσης για ζητήματα «υψηλής πολιτικής» δείχνει να επανέρχεται στο προσκήνιο.

Το κλίμα αυτό δείχνει ότι οι ελληνοτουρκικές σχέσεις κινδυνεύουν να πέσουν στην «παγίδα του Θουκυδίδη» και η ευρύτερη περιοχή να βιώσει τις ιδιαίτερα αρνητικές συνέπειές της. Τα δεδομένα αυτά καθιστούν επιβεβλημένη μια νέα προσπάθεια προσέγγισης μεταξύ των δύο χωρών, είτε με νέες πρωτοβουλίες σε διμερές επίπεδο είτε με τη διαμεσολάβηση κοινώς αποδεκτών τρίτων παραγόντων.

Είναι πλέον ξεκάθαρο ότι ο απεγκλωβισμός από αυτήν τη δυσάρεστη κατάσταση εναπόκειται στον πολιτικό οραματισμό και στη βούληση της πολιτικής ηγεσίας και στις δύο πλευρές του Αιγαίου.

Η «Διακήρυξη των Αθηνών» έλαβε χώρα στην αρχή της τρέχουσας θητείας και των δύο ηγετών. Από τότε χάθηκε πολύτιμος χρόνος, αν όχι και μία από τις τελευταίες ευκαιρίες ειλικρινούς προσέγγισης. Τώρα που και οι δύο διανύουν το τελευταίο διάστημα της θητείας τους, ίσως θα πρέπει να κερδηθεί χρόνος για τη διπλωματία, μέχρι να διαμορφωθεί ένας ρεαλιστικός και βασισμένος στο διεθνές δίκαιο οδικός χάρτης προς τη δημιουργία μιας σταθερής πλατφόρμας ειρηνικής συνύπαρξης.

Ο κίνδυνος, βέβαια, να υπονομευτεί μια οριστική και κοινώς αποδεκτή διευθέτηση των ελληνοτουρκικών σχέσεων από εθνικιστικούς κύκλους και στις δύο πλευρές του Αιγαίου, όσο πλησιάζουν οι εκλογικές αναμετρήσεις, είναι και θα παραμείνει υπαρκτός.

Το μόνο βέβαιο είναι ότι το επόμενο διάστημα οι σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών θα συνεχίσουν να προσελκύουν τα φώτα της δημοσιότητας, είτε λόγω θετικών είτε λόγω αρνητικών εξελίξεων είτε ακόμη και μέσα από συνεχείς εναλλαγές μεταξύ των δύο, με την «παγίδα του Θουκυδίδη» να επιβεβαιώνει και την προειδοποιητική της διάσταση.

*Δήμαρχος Ύδρας - αναπληρωτής καθηγητής Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων