Η 9η Νοεμβρίου, ορόσημο για την Αφαία, τον ναό που επηρέασε τον Ικτίνο και τον Καλλικράτη στον σχεδιασμό του Παρθενώνα.
Γράφει η Μαίρη Αδαμαπούλου
Από το βαθύ σκοτάδι στο φως…
Όπως μόλις έπεφτε το σούρουπο, έως τώρα, τουλάχιστον τις νύχτες μπορούσε να είναι συνεπής με την ταυτότητά του ο Ναός της Αφαίας στην Αίγινα: εξαφανιζόταν στο βαθύ σκοτάδι και έμενε αφανής έως το επόμενο πρωί. Όλα αυτά όμως έως το βράδυ της 9ης Νοεμβρίου, οπότε την ώρα που και οι τελευταίες ακτίνες του ήλιου έδυαν, ο ναός, ο οποίος θεωρείται ότι επηρέασε τον Ικτίνο και τον Καλλικράτη στον σχεδιασμό του Παρθενώνα, λούστηκε στο φως. Το ίχνος του πλέον –υποστηρίζουν αυτόπτες μάρτυρες– είναι ορατό από τους ταξιδιώτες που βρίσκονται στον Σαρωνικό, αλλά και από τους γνωρίζοντες, που μπορούν να τον εντοπίσουν ακόμη και από τον Πειραιά. Είναι ο τρίτος ναός του ισόπλευρου τριγώνου που σχηματίζεται από τον Παρθενώνα και τον Ναό του Ποσειδώνα στο Σούνιο. Και ο τρίτος, που περνά από τη σκιά των αιώνων στην μαγεία του τεχνητού φωτός, προσφέροντας στον σύγχρονο επισκέπτη μια μοναδική εικόνα που αλλάζει την ιστορία τους. Και αυτό διότι για πρώτη φορά, από τον 5ο αιώνα π.Χ. που δημιουργήθηκαν, είναι πλέον και οι τρεις εξίσου εκθαμβωτικοί τη νύχτα.
Υπάρχει, όμως, και ένα επιπλέον νήμα που δένει τα τρία αυτά αριστουργήματα της αρχαίας ελληνικής αρχιτεκτονικής, το γεγονός ότι φωτίστηκαν με την υπογραφή της πρωτοπόρου στην τέχνη του φωτισμού, διεθνώς καταξιωμένης, τέως επίκουρης καθηγήτριας στη Σχολή Καλών Τεχνών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Ελευθερίας Ντεκώ.
Ορόσημο για την αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική, σηματοδοτώντας τη μετάβαση από την Αρχαϊκή εποχή στην Κλασική περίοδο, το σπουδαιότερο μνημείο που σώζεται από το ιερό, που ήταν αφιερωμένο στη θεότητα Αφαία (την οποία ο Παυσανίας ταυτίζει με την κρητική θεά Βριτόμαρτι-Δίκτυννα), ο ναός, κτίσθηκε περί το 500-490 π.Χ. Αποτελεί ένα από τα ωραιότερα δείγματα δωρικού ρυθμού στην Ελλάδα, εγκαταλείποντας τις επιμήκεις αναλογίες των αρχαϊκών ναών. Περίπτερος με κιονοστοιχία 12 κιόνων στις μακρές και έξι στις στενές πλευρές του, κοσμείται με αετωματικά γλυπτά από πεντελικό μάρμαρο και θέμα εμπνευσμένο από τους Αιγινήτες ήρωες και απογόνους του βασιλιά του νησιού Αιακού, που συμμετέχουν στον Τρωικό πόλεμο, με τη θεά Αθηνά να κατέχει κεντρική θέση και στις δύο σκηνές.
Η διαμάχη που έπρεπε να ξεπεραστεί…
Αν και πάγιο αίτημα των Αιγινητών να φωτιστεί ο ναός που δεσπόζει στην κορυφή πευκόφυτου λόφου, στο βορειοανατολικό μέρος του νησιού, και παρά το γεγονός ότι είχαν και στο παρελθόν εγκριθεί σχετικές μελέτες, διαμάχη μεταξύ της Περιφέρειας Αττικής και του Υπουργείου Πολιτισμού δεν επέτρεψε την υλοποίησή τους. Πριν από τρία χρόνια το θέμα επανήλθε προς συζήτηση στο Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο, οπότε και έλαβε εν τέλει θετική γνωμοδότηση. Στη συνέχεια κινήθηκαν οι διαδικασίες, ώστε το έργο να εγκαινιαστεί από την υπουργό Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, και να ξεκινήσει μια νέα εποχή για την Αίγινα, την ιστορία του ναού, τους κατοίκους και τους 100.000 επισκέπτες που υποδέχεται ετήσια, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία.
«Κάθε φορά που αρχίζω να μελετώ ένα μνημείο, είναι αδύνατον να μη συγκινηθώ. Πόσο μάλλον εδώ: η επιλογή των Αιγινητών να χτίσουν έναν τόσο μεγαλοπρεπή ναό αφιερωμένο στην Αφαία, η οποία ταυτίζεται στη μυθολογία με τη Βριτόμαρτι, είναι από μόνη της φορτισμένη. Η ιστορία της, η προστασία της από την Άρτεμη, το γεγονός ότι έγινε “αφανής” για να σωθεί, δημιουργούν μια βαθύτερη σύνδεση με τον χώρο» λέει αποκλειστικά στο «Saronic Magazine» η Ελευθερία Ντεκώ, λίγες μόλις ημέρες μετά την ολοκλήρωση του έργου.
«Η αρχιτεκτονική του μνημείου –ο δωρικός ρυθμός, ο πεντελικός όγκος, το διπλό ύψος στο εσωτερικό– προκαλεί από μόνη της συγκίνηση. Ο φωτισμός δεν προσθέτει κάτι νέο-απλώς αποκαλύπτει αυτά που ήδη υπάρχουν, προστατεύει το μνημείο κατά τη διάρκεια της νύχτας και επιτρέπει στους ανθρώπους να το δουν με σεβασμό» συνεχίζει.
«Οι βασικές αρχές φωτισμού…»
«Οι βασικές αρχές φωτισμού που εφαρμόσαμε είναι οι ίδιες με εκείνες που υιοθετήσαμε στο Σούνιο και στον Παρθενώνα: η σωστή κατεύθυνση, η απόχρωση του φωτός, η ένταση και η διάχυση. Μελετήσαμε πώς θα φωτίσουμε κάθε κίονα, έτσι ώστε να αναδεικνύεται η αναγλυφότητα, τα επίπεδα του μνημείου, η σχέση του μπροστινού με το πίσω επίπεδο και τον ορίζοντα, όπου διατηρείται. Θέλαμε ο θεατής, είτε από μακριά είτε από κοντά, να αντιλαμβάνεται τα βάθη και τους όγκους του ναού, και όχι να βρίσκεται αντιμέτωπος με μια επίπεδη φωτεινή μάζα.»
«Κι αυτό επιτεύχθηκε μέσω της κατεύθυνσης των προβολέων, της θέσης τους, αλλά και της διαφοροποίησης στην απόχρωση και στην ένταση του φωτός. Επιλέξαμε θερμότερες τονικότητες στις ζώνες του εσωτερικού και χαμηλές εντάσεις συνολικά, ώστε να ενισχυθεί η τρισδιάστατη αντίληψη. Παράλληλα, χρησιμοποιήσαμε μόνο όσους προβολείς ήταν πραγματικά απαραίτητοι, για να μειώσουμε το ενεργειακό αποτύπωμα, αλλά και τον αριθμό των φωτιστικών σωμάτων. Η καλωδίωση τοποθετήθηκε με τρόπο διακριτικό και οι βάσεις των προβολέων σχεδιάστηκαν σύμφωνα με τις προδιαγραφές που μας δόθηκαν, ώστε όπου ακουμπούν στο μνημείο να τοποθετηθεί ένα ειδικό προστατευτικό φιλμ, για να μην έρθουν ποτέ σε άμεση επαφή με το μάρμαρο» εξηγεί η Ελευθερία Ντεκώ, δίνοντας τις γενικές αρχές πάνω στις οποίες εργάστηκε με την ομάδα της για το τελικό αποτέλεσμα, που περιλαμβάνει συνολικά 69 προβολείς, 40 με ισχύ 48 Watt και 29 με ισχύ 24 Watt ανά ώρα. «Πρόκειται για μια τεχνολογία ιδιαίτερα οικονομική σε κατανάλωση ενέργειας. Η μέγιστη κατανάλωση δεν ξεπερνά τα 2.600 Watt ανά ώρα. Η τελική κατανάλωση κάθε βράδυ, ωστόσο, είναι χαμηλότερη από 1.600 Watt ανά ώρα, αφού τα φωτιστικά σώματα δεν ανάβουν στην πλήρη έντασή τους, αλλά σε ποσοστό που κυμαίνεται από 40% έως και 70%, και η οποία αντιστοιχεί σε εκείνη ενός αερόθερμου ή ενός επαγγελματικού στεγνωτήρα μαλλιών. Και παρά το γεγονός ότι ο ναός βρίσκεται σε απομονωμένη περιοχή, δώσαμε τεράστια προσοχή στη θερμορύπανση και στη φωτορύπανση. Οι δέσμες είναι απόλυτα εστιασμένες για να μη “φεύγουν” στον ουρανό και να προστατευτεί το τοπίο» επισημαίνει.
«Θέλαμε να “ακούσουμε” τον χώρο...»
Η διαδικασία μέχρι να καταλήξει στο τελικό αποτέλεσμα είναι μακρά και επίπονη, όπως τη χαρακτηρίζει. «Το έργο μας ανατέθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού, με προσωπική πρωτοβουλία της υπουργού Πολιτισμού, Λίνας Μενδώνη, το 2022. Πριν καν αρχίσουμε τον σχεδιασμό, κάναμε πολλές επισκέψεις στο μνημείο. Θέλαμε να “ακούσουμε” τον χώρο: ο Ναός του Ποσειδώνα δεσπόζει στη μέση της θάλασσας, ο Παρθενώνας στη μέση της πόλης- η Αφαία, όμως, βρίσκεται στην καρδιά ενός δάσους, στην κορυφή ενός λόφου, περιβαλλόμενη από φύση. Έχει εντελώς διαφορετικό χαρακτήρα. Πήγαμε με τον μηχανικό και την αρχαιολόγο της ομάδας μας στο μουσείο, όπου είδαμε τα εκθέματα, τα οποία είναι συγκλονιστικά, με το χρώμα να σώζεται ακόμη σε πολλές επιφάνειες. Μελετήσαμε, διαβάσαμε και αργά-αργά χτίσαμε μια ολόκληρη μεθοδολογία για το πώς αυτός ο ναός θα φωτιστεί με σεβασμό και ακρίβεια».
Το αποτέλεσμα δικαιώνει τις προσδοκίες της ως υπεύθυνης για τον σχεδιασμό του φωτισμού του Ναού της Αφαίας: «Ναι. Η αντίδραση των Αιγινητών ήταν συγκινητική. Πολλοί παίρνουν το αυτοκίνητο και πηγαίνουν στα σημεία του νησιού απ’ όπου φαίνεται ο ναός –μετά τον Μεσαγρό, στη Βαγία, στην Πέρδικα– και μας λένε ότι νιώθουν σαν να “ξανασυναντούν” το μνημείο τους. Έχουμε τοποθετήσει χρονοδιακόπτη, και με τη δύση του ήλιου αμέσως ανάβουν τα φώτα, οπότε αισθάνονται πως ξανακερδίζουν τον ναό τους κάθε βράδυ. Και από τη θάλασσα, όμως, η θέα του είναι συναρπαστική. Καθώς το πλοίο φεύγει για Πειραιά, υπάρχει ένα σημείο από όπου ο ναός γίνεται ορατός» καταλήγει.
Η αναβάθμιση του περιβάλλοντος χώρου
Ο φωτισμός του Ναού της Αφαίας μπορεί να αποτελεί την κορυφή, αλλά δεν είναι το μοναδικό έργο που έγινε στο πλαίσιο αναβάθμισης του συγκεκριμένου αρχαιολογικού χώρου, με χρηματοδότηση όμως 1,5 εκατ. ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Ανάμεσα στις εργασίες που πραγματοποιήθηκαν με αυτεπιστασία από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πειραιά και Νήσων είναι η εγκατάσταση συστήματος αποχέτευσης και πρόσβασης, αναβατορίου για ΑμεΑ, η αναδιαμόρφωση της εισόδου και η κατασκευή νέου φυλακίου, η διαμόρφωση μονοπατιών περιήγησης και θέσεων στάσης και θέασης, η ανακατασκευή των χώρων υγιεινής και η κατασκευή περίφραξης. Με αυτές τις παρεμβάσεις, ο αρχαιολογικός χώρος θωρακίζεται από τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης, καθίσταται πιο ευανάγνωστος για το κοινό και προσβάσιμος σε όλους. Παράλληλα, αυτή την περίοδο υλοποιείται και ολοκληρώνεται το έργο της αντικατάστασης του υφιστάμενου στεγάστρου φύλαξης των αρχιτεκτονικών μελών, όπως και η εγκατάσταση του ηλεκτρονικού εισιτηρίου και του ψηφιακού οδηγού, έργα που υλοποιεί ο Οργανισμός Διαχείρισης και Ανάπτυξης Πολιτιστικών Πόρων.
