Το καλοκαίρι της Πέρδικας: Η αγωνία για το μέλλον της Χερσονήσου των Οχυρών - Γράφει η Ελένη Σταμπόγλη

Φέτος το καλοκαίρι, το βλέμμα μας στρέφεται με αγωνία στην παραθαλάσσια Πέρδικα, χαρακτηρισμένο παραδοσιακό οικισμό ήδη από το 1976, και στην χερσόνησο με τα Οχυρά από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Έναν τόπο που τα τελευταία χρόνια συμπορεύεται με την τουριστική ανάπτυξη του νησιού, αλλά επιθυμεί να διατηρήσει τον διακριτό, διατηρητέο και ιστορικό, χαρακτήρα της.

Πανοραμική άποψη της χερσονήσου (φωτο Μ. Μανίκα)

Απέναντι από τον οικισμό, ο δεύτερος χερσαίος βραχίονας που δημιουργεί το λιμανάκι της Πέρδικας, βρίσκεται μία εκτενής, αδόμητη έκταση 320 περίπου στρεμμάτων που τελεί υπό την ευθύνη του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας. Η έκταση καλύπτεται από λίγα εγκαταλελειμμένα και μισοχωμένα στη γη επάκτια οχυρά και λιγοστά ερείπια από τον παλαιότερο οικισμό, το λεγόμενο Κουφοχώρι. Η χαμηλή βλάστηση από θυμάρια, φρύγανα και τις αραιές συστάδες κέδρων, η ανεμπόδιστη θέα προς τον Αργοσαρωνικό, το επιβλητικό βουνό των Μεθάνων, και τη γειτονική Μονή, η οποία λειτουργεί σχεδόν ως σκηνικό, συνθέτουν ένα μοναδικό τοπίο.

Σήμερα, αυτή η μοναδική όαση της νότιας Αίγινας, απειλείται από την Εταιρεία Αξιοποίησης Ακίνητης Περιουσίας του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, που σχεδιάζει την εκμίσθωση του ακινήτου σε ιδιώτη επενδυτή για τις επόμενες δεκαετίες. 

Από τη δράση της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας, άνοιξη 2025

Ένα ευαίσθητο οικοσύστημα

Τον χειμώνα που πέρασε, η Αιγιναία, Αστική μη Κερδοσκοπική Εταιρεία που δραστηριοποιείται στο νησί εδώ και 25 χρόνια, σχεδίασε μία δράση σε συνεργασία με την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία με στόχο την καταγραφή της ορνιθοπανίδας στην περιοχή. Ξεκινώντας από την πέρδικα που έδωσε το όνομά της στον ομώνυμο οικισμό, καταγράφηκαν τα βασικά είδη που βρίσκουν εδώ καταφύγιο χάρη στην ιδιαιτερότητα της χερσονήσου, που συνδυάζει την ξερική βλάστηση, το απότομο ανάγλυφο και τη γειτνίαση στην ακατοίκητη βραχονησίδα της Μονής, συνθέτοντας ένα μοναδικό οικοτοπίο στον κατά τα άλλα επιβαρυμένο περιβαλλοντικά Σαρωνικό. “Πέραν της αισθητικής αξίας του τοπίου, με τη βραχώδη Μονή να δεσπόζει απέναντι, η χερσόνησος των Οχυρών προσφέρει θέσεις τροφής και αναπαραγωγής στα πουλιά του νησιωτικού συμπλέγματος του Αργοσαρωνικού και εμπεριέχει το μωσαϊκό βιοτόπων που είναι απαραίτητο για την ορνιθοπανίδα της περιοχής (εναλλαγές βράχων, θάμνων, ανοιχτών λιβαδιών και πευκώνων).” Η γύρω θαλάσσια περιοχή, που έχει θρέψει γενιές ντόπιων ψαράδων -λίγοι επιμένουν ακόμη πεισματικά- εκτός από φρέσκο ψάρι, προσφέρει καταφύγιο στις φώκιες που φωλιάζουν στις θαλασσινές σπηλιές που σχηματίζουν τα ηφαιστειογενή πετρώματα της χερσονήσου.

Η ιστορική μνήμη παραμένει ζωντανή

Μπορεί οι κάτοικοι να αποξενώθηκαν υποχρεωτικά και για πάντα από τις ιδιοκτησίες τους που απαλλοτριώθηκαν για τη δημιουργία των Οχυρών το 1936 επί δικτατορίας Ι. Μεταξά, όμως, ποτέ δεν έπαψε ο χώρος να αποτελεί ζωτικός για την καθημερινή ζωή του χωριού. Στη διάρκεια της Κατοχής, όταν οι Γερμανοί πήραν τον έλεγχο των οχυρώσεων -Τμήμα της θαλάσσιας άμυνας του Πειραιά- πολλές Περδικιώτισσες αναγκάστηκαν να εργαστούν για τις ανάγκες συντήρησης των εκεί σταθμευμένων στρατιωτών. Η Σωζία Αμάφη θυμάται: “Το σπίτι του παππού μου, του Παναγή του Μούρτζη, ένα μεγάλο σπίτι, εκεί απέναντι στα Οχυρά, στη περιοχή που τη λέγαμε Κουφοχώρι, το επιτάξανε οι Γερμανοί…”

Άποψη της χερσονήσου των Οχυρών όταν ακόμη υπήρχε η παλιά εκκλησία του Αγίου Σώστη (Αρχείο Κ. Τζαμαλή-Μαλτέζου, ΨΦΑΑ)

Οι στρατιωτικές επιταγές επέβαλαν την κατεδάφιση του ναού του Αγίου Σώστη, που κοσμούσε μέχρι το 1941 την χερσόνησο: “Ο Άγιος Σώστης, η εκκλησία, ήτανε παλιά, πριν το πόλεμο, απέναντι, στα Οχυρά. Όταν αποφάσισαν οι Γερμανοί να τον γκρεμίσουνε, τους είπανε να πάρουν τις εικόνες. Όταν τον γκρεμίζανε, όλο το χωριό έκλαιγε, κανείς δεν πήγε από τους ντόπιους να βοηθήσει στο γκρέμισμα. Ένας Γερμανός, που κουβάλαγε τα μπάζα, καθώς τα πήγαινε προς την άκρη στη θάλασσα, τον πήρε ο γκρεμός από κάτω και σκοτώθηκε. Τον τιμώρησε ο Θεός.”

Γερμανοί στρατιώτες στα Οχυρά (Αρχείο Αργ. Φορτούνα)

Μετά τον πόλεμο, η χερσόνησος της Πέρδικας στέγασε για λίγα χρόνια το σχολείο του χωριού, που στέκει ακόμη αναμένοντας μια επανάχρηση ενταγμένη στη συνολική αντιμετώπιση της ανάδειξης της χερσονήσου.  Η Κυριακούλα Δέδε το θυμάται από τα μαθητικά της χρόνια. “Το σχολείο στα Οχυρά λειτούργησε μέχρι το 1961, το θυμάμαι καλά, γιατί τότε τέλειωσα κι εγώ το Δημοτικό.” Στη συνέχεια έγινε ο χώρος του περίπατου, της κοντινής εκδρομής, του πετάγματος του αετού την Καθαρή Δευτέρα, των νεανικών ρομαντικών συναντήσεων τα καλοκαιρινά βράδια, η κοντινή εξοχή. Έτσι άλλωστε λειτουργεί και σήμερα.

Εξοχικός περίπατος στην χερσόνησο των Οχυρών (Αρχείο Φλ. Κουκούλη, ΨΦΑΑ)

Τα τελευταία χρόνια, κάποιοι εκπαιδευτικοί του νησιού προσπαθούν να ενσταλάξουν στους μαθητές τους την αγάπη για τον τόπο τους, κι αυτή ξεκινά από μια καλύτερη γνωριμία. Ξεχωρίζει η δράση της Ομάδας Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης του Γυμνασίου Κυψέλης που αφιέρωσε στα Οχυρά της Πέρδικας πριν κάποια χρόνια την ετήσια εργασία της, συλλέγοντας και καταγράφοντας σημαντικά στοιχεία για την ιστορία του τόπου. Σπάνια φωτογραφικά τεκμήρια, μάρτυρες μιας Πέρδικας που έχει χαθεί, συλλέγει η επίσης δραστήρια ομάδα του Ψηφιακού Φωτογραφικού Αρχείου Αίγινας (dpaa.gr).

Ποιο μέλλον θέλουν κάτοικοι και φίλοι του νησιού;

Πριν από τρία χρόνια, οι κάτοικοι της Πέρδικας, μαζί με τους πολιτιστικούς και περιβαλλοντικούς φορείς του νησιού, συντάχθηκαν για να αντικρούσουν με επιχειρήματα την Πρόσκληση Εκδήλωσης Ενδιαφέροντος για τουριστική επένδυση στη χερσόνησο των Οχυρών, την οποία εξέδωσε η Υπηρεσία Αξιοποίησης Ακίνητης Περιουσίας των Ενόπλων Δυνάμεων. Αντιμέτωπο με την κάθετη αντίθεση των κατοίκων, το Υπουργείο Άμυνας απέσυρε τότε την Πρόσκληση.

Έκτοτε έγιναν κινήσεις και από τις δύο πλευρές. Από τη μια, οι κάτοικοι, μέσω των Συλλόγων και Φορέων που στηρίζουν την πρωτοβουλία, πέτυχαν Ομόφωνη Απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου με την οποία ζητούσαν από τη Δημοτική Αρχή να επεξεργαστεί ένα εναλλακτικό σχέδιο, ήπιας αξιοποίησης του ακινήτου, αναδεικνύοντας τον ιστορικό χαρακτήρα των Οχυρών και την περιβαλλοντική αξία που έχει ο μεγάλος αδόμητος χώρος για το νησί. Παραδείγματα τέτοιας ανάδειξης υπάρχουν στην Ευρώπη αλλά και στην Ελλάδα, με σοβαρότερο ίσως τα Οχυρά του Ρούπελ στη βόρεια Ελλάδα, τα οποία έχει υιοθετήσει ο Δήμος Σιντικής. Από την άλλη, το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας ανακοίνωσε πρόσφατα ότι εντάσσει το ακίνητο της Πέρδικας στις Στρατηγικές Επενδύσεις. Τα παραδείγματα από την Αντίπαρο, την Ίο, την Αστυπάλαια, την Αμοργό μιλούν από μόνα τους. Αυτή τη στιγμή, η ταυτότητα των περισσότερων νησιών αλλοιώνεται, λόγω της συνδυασμένης “επίθεσης” τουρισμού και real estate με πολλές και εκτεταμένες κατασκευές, χωρίς η κατάσταση να μπορεί να αναστραφεί.

Η τέχνη και η αρχιτεκτονική στην υπηρεσία του Δημόσιου Χώρου

Οι κίνδυνοι που απειλούν το τοπίο της Αίγινας, ο υπερτουρισμός, η ρύπανση των θαλασσών μας από το πλαστικό, η αλόγιστη δόμηση χωρίς όρια και περιορισμούς, δεν έχουν διαφύγει της προσοχής των καλλιτεχνών που δραστηριοποιούνται στο νησί. Η Λυδία Μαργαρώνη και η Αικατερίνη Κριεζή δημιούργησαν το Καρότο Νερού, μια υποθετική δειγματοληψία νερού, μια εικαστική προσέγγιση της θαλάσσιας ρύπανσης από τα απορρίμματα του υπερκαταναλωτισμού. Η ομάδα Vessel μελετά τα απομεινάρια της Camera Obscura, που στέκει σήμερα ερειπωμένη και απαξιωμένη, παίρνοντας αφορμή από την ιδέα του αντεστραμμένου ειδώλου της Πέρδικας που προέβαλε κάποτε το έργο των Franz Berzl και Gustave Deutsch. Στην ιστορία της τέχνης, πολλοί ζωγράφοι και γλύπτες χρησιμοποίησαν καθρέφτες για να δουν τα θέματά τους με νέο τρόπο - να τα δουν αντεστραμμένα ή ανάποδα, προκειμένου να τα δουν καλύτερα, εκ νέου, με φρέσκια ματιά, αμόλυντη από την ιστορία και τις προκαταλήψεις. Ποια Πέρδικα άραγε, “βλέπουμε” για το αύριο των παιδιών μας; Τα τρυφερά έργα της Μοσχούλας Κατσίπη που εκτέθηκαν πρόσφατα στο Λαογραφικό Μουσείο, δίνουν την απάντηση μιας νέας γυναίκας που στην εφηβεία της, άρχισε να επισκέπτεται την Πέρδικα και μαγεύτηκε από την ιδιαίτερη αύρα της χερσονήσου.

Η χερσόνησος και στο βάθος τα ερείπια της Camera Obscura, έργο της Μ. Κατσίπη

Πρόσφατα, στο Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο Αίγινας, μία νέα Aιγινήτισσα αρχιτέκτονας, παρουσίασε τη δική της σχεδιαστική άποψη για την μελλοντική ανάδειξη της χερσονήσου. Η πρόταση της Μαριλένας Μανίκα που εκπονήθηκε από κοινού με την Μαίρη Λουλάκη (υπεύθυνος καθηγητής Δ. Τσακαλάκης) αναδεικνύει τη δυνατότητα μετατροπής του παλιού οχυρού σε ένα σύγχρονο κέντρο τέχνης και πολιτισμού, με μουσειακούς χώρους, αναγνωστήριο, χώρους φιλοξενίας καλλιτεχνών, δίνοντας έμφαση στην ειρηνική μεταμόρφωση ενός τόπου πολεμικής μνήμης. Τέτοιες προτάσεις ανοίγουν μία συζήτηση για τις πολλαπλές δυνατότητες που ενέχουν τέτοιοι χώροι με βαρύ ιστορικό φορτίο αλλά και υψηλή περιβαλλοντική αξία. Τι ενδιαφέρον που θα ήταν να προκηρύξει ο Δήμος Αίγινας, σε συνεργασία με την Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού η οποία έχει ήδη εμπλακεί με μία τεχνική έκθεση για το μέλλον της χερσονήσου, έναν διαγωνισμό για νέους αρχιτέκτονες με θέμα την ανάδειξη των Οχυρών της Πέρδικας!

Άποψη του μουσείου του προτεινόμενου Κέντρου Πολιτισμού στη βόρεια πλευρά των οχυρών (φωτο Μ. Μανίκα)

Η Κοινωνία των Πολιτών έχει άποψη και δύναμη

Οι περιβαλλοντικοί και πολιτιστικοί φορείς που συνεργάζονται για τη διάσωση και ανάδειξη των Οχυρών, κατέθεσαν τον Απρίλιο του 2025 τεκμηριωμένο αίτημα στο Υπουργείο Πολιτισμού να κηρυχτούν τα Οχυρά αυτά Μνημεία. Από την άλλη, η Υπηρεσία Αξιοποίησης Ακίνητης Περιουσίας του Υπουργείου Άμυνας, ενημέρωσε μέσα από την ιστοσελίδα της ότι θα προχωρήσει σε προκήρυξη εκμίσθωσης του Ακινήτου της Πέρδικας, πιθανότατα μέσα από το πλαίσιο των Στρατηγικών Επενδύσεων στον Τουρισμό.

Στην Αίγινα, αυτό το διάστημα, υλοποιείται η Μελέτη για το Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο. Αυτή είναι μία πολύτιμη, ίσως τελευταία, ευκαιρία για το νησί. Είναι ώρα η Τοπική Αυτοδιοίκηση, οι κάτοικοι και οι φίλοι της Αίγινας, να κινητοποιηθούμε μέχρι να ακουστούμε. Το Σάββατο 2 Αυγούστου 2025, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων του φετινού Fistiki Fest, θα βρεθούμε στο Λαογραφικό Μουσείο Αίγινας για να ακούσουμε και να συζητήσουμε πώς άλλοι Δήμοι ανέδειξαν τα δικά τους οχυρά, τι σημαίνει για ένα μικρό νησί μία γιγάντια επένδυση Real Estate, και ποιες πρωτοβουλίες μπορούν να ενδυναμώσουν τη φωνή της Κοινωνίας των Πολιτών. Η εμπειρία των τελευταίων χρόνων έχει δείξει πως οι κάτοικοι, οι λάτρεις ενός τόπου, μαζί με την Τοπική Αυτοδιοίκηση και τους συλλογικούς φορείς μπορούν να αναδείξουν και να υπηρετήσουν ένα μέλλον πιο αειφόρο, πιο δίκαιο, ένα μέλλον αξιοβίωτο, όχι απλά βιώσιμο!

Ο Παναγιώτης, από τους λιγοστούς επαγγελματίες ψαράδες που επιμένουν ακόμη στην Πέρδικα

Οι φορείς που στηρίζουν την πρωτοβουλία για την προστασία και ανάδειξη των Οχυρών Νότιας Αίγινας:

Η Τοπική Κοινότητα Πέρδικας, Περιβαλλοντικός & Πολιτιστικός Σύλλογος Πέρδικας “Άγιος Σώστης", οι Φίλοι της Αίγινας, οι Ενεργοί Πολίτες, Η Αιγιναία, ο Μορφωτικός Σύλλογος «Ο Καποδίστριας», ο Σύλλογος Παχειάς Ράχης «Το Ελλάνιον Όρος», οι Φίλοι του Λαογραφικού Μουσείου, ο Μορφωτικός & Πολιτιστικός Σύλλογος Κυψέλης, ο Σύλλογος Γυναικών Αίγινας, η Στέγη Πολιτισμού Αίγινας, η Τοπική Οργάνωση ΕΛΛΕΤ, ο Σύνδεσμος Ναυτικών Αίγινας, η Ομάδα Προστασίας Πολιτιστικής Κληρονομιάς Αίγινας, ο Εξωραϊστικός και Πολιτιστικός Σύλλογος “Η Αιγινήτισσα”, η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού.

Τα σημερινά παιδιά, ποια Πέρδικα δικαιούνται; (Αρχείο Περιβαλλοντικού Πολιτιστικού Συλλόγου Πέρδικας “Ο Άγιος Σώστης”)

Γράφει η Ελένη Σταμπόγλη, 26 Ιουλίου 2025