Ο πρόεδρος Δημοτικού Συμβουλίου δεν είναι θεσμός της παράταξής του. Είναι θεσμός όλου του σώματος. Υπάρχει μια σιωπηρή παρανόηση γύρω από τον ρόλο του προέδρου Δημοτικού Συμβουλίου, που συχνά περνάει απαρατήρητη μέχρι να φανερωθεί μέσα από μια συγκεκριμένη στιγμή — μια εκλογή, μια επανεκλογή, ένα σχόλιο που ακούγεται σαν επιβράβευση αλλά στην ουσία αποκαλύπτει το αντίθετο.
Ο πρόεδρος δεν είναι εκπρόσωπος της δημοτικής αρχής μέσα στο σώμα. Ούτε είναι εκπρόσωπος της παράταξής του την ώρα που διευθύνει τη συνεδρίαση. Αυτό δεν είναι ζήτημα προσωπικής επιλογής ή ύφους διοίκησης — είναι η ίδια η φύση του θεσμού: ο πρόεδρος Δημοτικού Συμβουλίου ανήκει στο σύνολο του σώματος, σε όλες τις παρατάξεις που το απαρτίζουν, και όχι μόνο σε αυτή από την οποία προέρχεται. Ο ρόλος του, όταν ασκείται σύμφωνα με αυτή τη λογική, στηρίζεται σε τρεις λέξεις που μοιάζουν απλές αλλά κρύβουν μια ολόκληρη αντίληψη για τη δημοκρατία: συνεργασία, σύνθεση, συναίνεση.
Συνεργασία είναι η διαδικασία — το να ανοίγει πραγματικό χώρο διαλόγου, όχι τυπικό, ώστε όλες οι πλευρές να μιλήσουν πριν το σώμα προχωρήσει σε απόφαση.
Σύνθεση εδώ δεν σημαίνει απλώς ποιοι κάθονται στο τραπέζι, αλλά κάτι πιο απαιτητικό: τη σύνθεση απόψεων. Το να συνδυάζονται ειλικρινά διαφορετικές, ίσως αντικρουόμενες θέσεις, σε μια πρόταση που όλοι αναγνωρίζουν ως δική τους — όχι επικράτηση μιας γραμμής πάνω σε άλλες.
Συναίνεση είναι το αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας. Όχι απλή πλειοψηφική ψήφος, αλλά μια απόφαση που στηρίζεται επειδή προέκυψε από πραγματική σύνθεση, όχι επειδή επιβλήθηκε.
Ο πρόεδρος οφείλει να χρησιμοποιεί αυτές τις τρεις λέξεις για να υπηρετήσει το σύνολο των πολιτών που εκφράζονται μέσα από το σώμα — και όχι την πολιτική γραμμή της δημοτικής αρχής ή της δικής του παράταξης. Αυτό δεν είναι μια αρετή που κάποιοι πρόεδροι επιλέγουν να επιδείξουν και άλλοι όχι· είναι η ίδια η αποστολή του θεσμού. Μόνο έτσι φτάνουμε σε αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε απόσταγμα της δημοκρατίας: το σώμα, ως έκφραση της κοινωνίας, αποφασίζει· δεν καταγράφει απλώς μια προαποφασισμένη γραμμή.
Το κριτήριο της πράξης
Η θεωρία αυτή δεν μένει αφηρημένη· δοκιμάζεται στην πράξη, και μάλιστα με έναν τρόπο που συχνά αντιστρέφει τις προσδοκίες.
Ένας πρόεδρος που λειτουργεί πραγματικά θεσμικά θα δει, αργά ή γρήγορα, μέλη της αντιπολίτευσης να τον στηρίζουν — όχι από κομματική συγγένεια, αλλά επειδή αναγνωρίζουν δίκαιη διαχείριση της διαδικασίας. Ταυτόχρονα, είναι πολύ πιθανό να χάσει τη στήριξη κάποιων μελών της δικής του παράταξης, που περίμεναν από αυτόν να λειτουργήσει ως εκτελεστικό όργανο της γραμμής τους και όχι ως θεματοφύλακας του σώματος.
Αυτή η αντίφαση —να χάνεις «δικούς» σου και να κερδίζεις «αντιπάλους»— δεν είναι αποτυχία. Είναι, αντίθετα, το πιο αξιόπιστο σημάδι ότι κάποιος άσκησε τον ρόλο του προέδρου και όχι τον ρόλο του παραταξιακού στελέχους. Η πραγματική επιτυχία δεν μετριέται από το πόσο σφιχτά κρατά κανείς τη γραμμή του, αλλά από το αν το σώμα, στο σύνολό του, αναγνωρίζει σε αυτόν έναν δίκαιο διαχειριστή της διαδικασίας.
Το αντίστροφο φαινόμενο είναι εξίσου διδακτικό: όταν ένας πρόεδρος, από τη μια θητεία στην άλλη, χάνει σταδιακά τη στήριξη της αντιπολίτευσης και στενεύει σε καθαρά παραταξιακή βάση, αυτό δεν πρέπει να διαβάζεται ως επιβεβαίωση «σωστής επιλογής». Είναι, αντίθετα, ένδειξη ότι ο ρόλος του προέδρου έχει αρχίσει να ταυτίζεται με τον ρόλο του εκτελεστικού βραχίονα της δημοτικής αρχής — μια μετατόπιση που απομακρύνει το σώμα από τον σκοπό του: να εκφράζει το σύνολο και όχι μέρος του.
Γιατί έχει σημασία
Σε μια εποχή που η πολιτική συζήτηση συχνά αναλώνεται σε γραμμές και παρατάξεις, η τήρηση της σύνθεσης αντί της επιβολής από τον πρόεδρο Δημοτικού Συμβουλίου δεν είναι τεχνική προτίμηση διαδικασίας ούτε προσωπική αρετή που κάποιοι διαθέτουν και άλλοι όχι. Είναι θεσμική υποχρέωση — απορρέει από την ίδια τη φύση του αξιώματος, που ανήκει στο σύνολο του σώματος. Το ότι κανένας κανόνας δεν την επιβάλλει με ρητή κύρωση δεν την καθιστά προαιρετική· απλώς αφήνει στην κρίση του καθενός αν θα προεδρεύσει πράγματι, ή αν θα κυβερνήσει εν είδει παράτασης της παράταξής του.
Η δημοκρατία, στη μικρότερη και πιο καθημερινή της κλίμακα — μέσα σε μια αίθουσα δημοτικού συμβουλίου — κρίνεται ακριβώς εκεί: στο αν η φωνή που ακούγεται τελικά είναι η φωνή του συνόλου, ή η φωνή μιας μόνο πλευράς που έτυχε να έχει την πλειοψηφία.
Ένα ερώτημα που δεν λέγεται ανοιχτά
Υπάρχει, βέβαια, και μια άλλη πιθανή εξήγηση για το γιατί κάποιος πρόεδρος επιλέγει τη στενή ευθυγράμμιση με τον δήμαρχο αντί για τη θεσμική ανεξαρτησία — μια εξήγηση που κανείς δεν λέει φωναχτά, αλλά που αιωρείται σε κάθε τοπική κοινωνία. Αν όντως ο δήμαρχος δεν σκοπεύει να διεκδικήσει τρίτη θητεία, τότε ανοίγει ένα κενό διαδοχής. Και κάθε κενό διαδοχής δημιουργεί τους δικούς του μνηστήρες.
Σε ένα τέτοιο σκηνικό, η ερώτηση δεν είναι πια μόνο αν ένας πρόεδρος λειτουργεί θεσμικά ή παραταξιακά. Είναι μήπως η υποταγή του στη γραμμή του δημάρχου δεν εξυπηρετεί καν την παράταξη, αλλά μια πολύ πιο προσωπική φιλοδοξία: να είναι αυτός ο επόμενος στη σειρά.
Δανειζόμενος κανείς μια εικόνα από τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών — όχι για διασκέδαση, αλλά επειδή αποτυπώνει εύγλωττα τα διαφορετικά ήθη γύρω από την εξουσία — θα μπορούσε να αναρωτηθεί: ο σημερινός πρόεδρος θα αποδειχθεί ο Σάουρον, που ονειρεύεται το δαχτυλίδι για τον εαυτό του; Ο Γκόλουμ, που η ίδια η λαχτάρα τον καταστρέφει; Ο Μποροµίρ, που παρασύρεται στιγμιαία από τον πειρασμό; Ή μήπως, τελικά, ο Φρόντο ή ο πιστός Σάμγουαϊζ Γκάμτζι — αυτοί που κρατούν κάτι πολύτιμο στα χέρια τους χωρίς ποτέ να το θέλουν για τον εαυτό τους;
Το μέλλον θα δείξει.
