Για δεκαετίες, αποτέλεσε ένα μοναδικό καταφύγιο άγριας ζωής. Σήμερα, πίσω από την εικόνα του μικρού καταπράσινου νησιού του Σαρωνικού, η αγωνία για την προστασία, τη διαχείριση και το μέλλον του βιότοπου παραμένει ζωντανή.
Γράφει η Βίκυ Κατεχάκη
Νήσος Μονή: Ο παράδεισος δίπλα μας
«Η Αφαία δεν αποτιμάται με το τετραγωνικό, ούτε η Μονή με το στρέμμα». Η φράση αυτή του Δημήτρη Παπαευστρατίου επιστρέφει ακόμη και σήμερα στη μνήμη της κόρης του, Λίας, κάθε φορά που κοιτάζει το μικρό νησί απέναντι από το σπίτι της στην Αίγινα.
Ο άνθρωπος, που επί δεκαετίες συνέδεσε το όνομά του με την Ελληνική Περιηγητική Λέσχη και το όραμα να δημιουργήσει έναν προστατευόμενο βιότοπο στη Μονή, έβλεπε το νησί όχι ως τουριστικό «φιλέτο», αλλά ως φυσικό μνημείο που έπρεπε να διασωθεί.
«Η Μονή υπήρξε για τον πατέρα μου εκδρομικός παράδεισος ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1940. Την αγάπησε από μικρά με όλους τους καιρούς και τις εποχές, ενώ την επισκεπτόταν συχνά για περπάτημα ή ψάρεμα» θυμάται η δημοσιογράφος Λία Παπαευστρατίου, καθώς μιλά στο «Saronic Magazine» για την προσπάθεια του πατέρα της «να προφυλάξει το νησί από το πρώτο μεταπολεμικό κύμα ιδιωτικής τουριστικής ανάπτυξης που πλησίαζε».
Ένας βιότοπος-πρότυπο
Το 1951, ο Παπαευστρατίου, τεχνικός εμπειρογνώμονας ανάπτυξης και ήδη πρόεδρος της Ελληνικής Περιηγητικής Λέσχης, αναλαμβάνει τον σχεδιασμό της μεταπολεμικής τουριστικής πολιτικής της χώρας για τον ΕΟΤ. Την ίδια περίοδο, η διαχείριση της Μονής περνά στη Λέσχη, η οποία επιχειρεί να διαμορφώσει στο νησί των 1.070 στρεμμάτων ένα πρότυπο αυτοδιαχειριζόμενο καταφύγιο άγριας ζωής.
Η ιδέα ήταν πρωτοποριακή για την εποχή, περιγράφει σήμερα η κόρη του. Οι υποδομές θα παρέμεναν περιορισμένες, η ανθρώπινη παρουσία ελεγχόμενη και τα έσοδα από τις ήπιες τουριστικές δραστηριότητες θα επέστρεφαν στη φροντίδα του ίδιου του βιότοπου.
«Έως το 1963 είχαν ολοκληρωθεί σταδιακά όλες οι νομικές ενέργειες για τον χαρακτηρισμό του βιότοπου και του καταφυγίου» αναφέρει η κ. Παπαευστρατίου, καθώς στέκεται σε ορισμένες από τις σημαντικότερες χρονιές-σταθμούς για τη Μονή: «Ήδη από το 1948, το νησί χαρακτηρίστηκε "τουριστικό πάρκο ιδιαίτερου κάλλους". Το 1962, η Μονή μετατράπηκε σε "Πάρκο Φυσικής Εκτροφής Θηραμάτων", ενώ έναν χρόνο αργότερα χαρακτηρίστηκε "αναδασωτέα". Με ειδική διάταξη, μάλιστα, την ίδια χρονιά απαγορεύτηκαν η βοσκή, η ξύλευση και το ψάρεμα δίπλα στις ακτές της».
Ο «Γιώργος», το κρι-κρι
Στο επίκεντρο αυτού του εγχειρήματος βρέθηκαν από νωρίς τα ζώα που έμελλε να συνδεθούν όσο τίποτε άλλο με το νησί: τα ξεχωριστά κρι-κρι από την Κρήτη. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, όταν ο πληθυσμός των κρητικών αγριόγιδων είχε μειωθεί δραματικά, ξεκίνησαν οι πρώτες οργανωμένες προσπάθειες προστασίας του είδους στον τόπο του. Κάποια από τα ζώα μεταφέρθηκαν σε μικρές ακατοίκητες νησίδες γύρω από την Κρήτη, και ένα από αυτά, το πιο «λαμπερό», κατέληξε στη Μονή. Ήταν ο «Γιώργος», όπως θα τον βάφτιζαν αργότερα.
«Τον είχαν δει να βόσκει "γόπες" από άφιλτρα τσιγάρα, που του πετούσαν οι περαστικοί στον Βασιλικό Κήπο της Αθήνας» αφηγείται η Λία Παπαευστρατίου για το ζώο, το οποίο αρχικά είχε σταλεί ως δώρο προς τον βασιλιά Παύλο από την Κρήτη.
«Γνωρίζοντας για την προετοιμασία του καταφυγίου της Ελληνικής Περιηγητικής Λέσχης, κανονίσαν να μεταφερθεί εκεί» θυμάται η ίδια. «Ο Γιώργος κυκλοφορούσε δεμένος με σκοινί, μαζί με τον άνθρωπο που τον φρόντιζε στο νησί. Όταν όμως συνήθισε το περιβάλλον της Μονής, αφέθηκε ελεύθερος. Λίγο αργότερα έφτασαν από τη Σαμαριά και δύο μικρά θηλυκά. Αμέσως το κοπάδι "πήρε μπρος"».
Η Μονή αποδείχθηκε ιδανικός βιότοπος για τα ζώα. Οι απόκρημνοι γκρεμοί, η πυκνή βλάστηση και η φυσική απομόνωση του νησιού δημιουργούσαν ένα ασφαλές περιβάλλον για τους αίγαγρους, που κινούνταν ελεύθερα σε ολόκληρο το νησί.
«Στη διάρκεια της ημέρας τούς βλέπαμε σπάνια, γιατί αναπαύονταν στις σκιές. Πριν από την ανατολή και τη δύση όμως, έπαιρναν τα μονοπάτια τους και ξεχύνονταν στους γκρεμούς. Με βάρκα, πίσω στην άγρια πλευρά του νησιού, μπορούσες να δεις τα κρι-κρι να κάνουν άλματα οκτώ μέτρων πάνω στα βράχια. Μια σχεδόν υπερβατική εμπειρία» περιγράφει η κ. Παπαευστρατίου.
Με τα χρόνια, τα κρι-κρι έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητας της Μονής. Μαζί με τα πλατώνια και τα παγώνια, διαμόρφωσαν την εικόνα ενός ανοιχτού καταφυγίου άγριας ζωής, λίγο πιο πέρα από την Αίγινα.
Όλα αυτά τα ζώα, όπως λέει η δημοσιογράφος, εξακολουθούσαν να ζουν στο νησί κατά εκατοντάδες, έως τον Ιούλιο του 1997, που η Ελληνική Περιηγητική Λέσχη παρέδωσε επίσημα τη διαχείριση της Μονής πίσω στον ΕΟΤ. Λίγες μόλις εβδομάδες αργότερα, ένα έγγραφο κάποιων μελών της Λέσχης –θα πει η ίδια– διατύπωνε φόβους για την εγκατάλειψη του βιότοπου και την απουσία ουσιαστικής φροντίδας των ζώων.
«Για τα επόμενα τριάντα χρόνια, με τον ΕΟΤ χαμένο στον δρόμο, τη φροντίδα των ζώων περιστασιακά ανέλαβαν άλλοτε το Δασονομείο Αίγινας, άλλοτε ο Κυνηγετικός Σύλλογος, οι ταβέρνες της Πέρδικας ή και κανείς» σημειώνει δηκτικά η Λία Παπαευστρατίου, εκφράζοντας την ανησυχία της για το μέλλον του νησιού. «Η παραμέληση και η απαξίωση φαίνεται πως είναι η μέθοδος που σιωπηλά και ανέξοδα έχει επιλεγεί, για να οδηγηθεί ο βιότοπος στην εξαφάνιση και στον αποχαρακτηρισμό».
Το διοικητικό «παζλ» της Μονής
Σήμερα, η διοικητική κατάσταση της Μονής παραμένει σύνθετη. Το μικρό νησί του Σαρωνικού, που φέρεται να πήρε το όνομά του από την Ιερά Μονή Χρυσολοέοντισσας, διοικητικά υπάγεται στον Δήμο Αίγινας και αποτελεί Τουριστικό Δημόσιο Κτήμα από το 1958.
Η κυριότητά του ανήκει στον ΕΟΤ, ενώ η διοίκηση και η διαχείριση έχουν περιέλθει διαδοχικά στην ΕΤΑΔ. Η Εταιρεία διαχειρίζεται σήμερα και τη μίσθωση του αναψυκτηρίου που λειτουργεί στη νησίδα, μέσω ιδιώτη επιχειρηματία, κατά τη θερινή τουριστική σεζόν.
Παράλληλα, την ευθύνη για τον δασικό πλούτο και την άγρια πανίδα έχει η Δασική Υπηρεσία. Την ώρα μάλιστα που εκφράζονται κάποιες ανησυχίες σχετικά με τον εναπομείναντα αριθμό των ζώων, αλλά και την κάλυψη των αναγκών τους, το Δασαρχείο απαντά στο «Saronic Magazine» ότι η σίτισή τους γίνεται από το Δασονομείο Αίγινας, ενώ για τις ανάγκες ύδρευσης υπάρχουν δεξαμενές που γεμίζονται με μέριμνα του μισθωτή του αναψυκτηρίου.
Για το Δασαρχείο, η Μονή αποτελεί ένα «τυπικό μεσογειακό οικοσύστημα», καλυμμένο κυρίως από χαλέπιο πεύκη, σχίνους και αγριελιές, το οποίο χρήζει προστασίας, καθώς, όπως τονίζεται, το νησί δέχεται πιέσεις που «σχετίζονται με τη φέρουσα ικανότητά του και τη συνολική επιβάρυνση του φυσικού περιβάλλοντος».
Παράλληλα, το Δασαρχείο κάνει αναφορά σε ειδική μελέτη διαχείρισης και προστασίας της άγριας πανίδας του νησιού, η οποία εκπονήθηκε τα τελευταία χρόνια με χρηματοδότηση του Πράσινου Ταμείου. Πρόκειται για μελέτη που εξετάζει ζητήματα για τη δυναμική του πληθυσμού των ζώων, τη φέρουσα ικανότητα του οικοσυστήματος και τη μακροπρόθεσμη βιώσιμη διαχείριση της Μονής.
Προστασία ή «αξιοποίηση»
Η συζήτηση, πάντως, γύρω από τη Μονή δεν περιορίστηκε ποτέ μόνο στην προστασία του βιότοπου. Από τη δεκαετία του 2000 και μετά, καθώς η αξιοποίηση της δημόσιας τουριστικής περιουσίας βρέθηκε στο επίκεντρο της κρατικής πολιτικής, το μικρό νησί απέναντι από την Πέρδικα μπήκε και αυτό –έστω και διακριτικά– στον χάρτη των πιθανών επενδύσεων.
Ο Νάσος Κόκκινος, πολιτικός μηχανικός και συγκοινωνιολόγος, υπήρξε Διευθυντής Ανάπτυξης στα Ελληνικά Τουριστικά Ακίνητα (σημερινή ΕΤΑΔ), την περίοδο 2000-2005, όταν η Ελλάδα προετοιμαζόταν για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004 και η τότε κυβέρνηση προωθούσε ένα νέο μοντέλο τουριστικής ανάπτυξης και αξιοποίησης των δημόσιων ακινήτων.
«Ήταν ένα πολύ δημιουργικό κλίμα» θυμάται. «Η λογική ήταν η αξιοποίηση της τουριστικής περιουσίας και, συγχρόνως, η προετοιμασία της Ελλάδας για την Ολυμπιάδα».
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, εξετάστηκαν σχέδια για μαρίνες, παραλιακές εγκαταστάσεις, κάμπινγκ και τουριστικά ακίνητα σε ολόκληρη τη χώρα. Ανάμεσά τους βρέθηκε και η Μονή.
«Πάντα η Μονή είχε μια ιδιαιτερότητα» λέει ο κ. Κόκκινος. «Οι άνθρωποι της Περιηγητικής Λέσχης είχαν φτιάξει αυτό που θα ονομάζαμε "οικολογικό παράδεισο". Υπήρχε ένα όραμα ανθρώπων που ασχολούνταν με τη φύση για τη φύση».
Την περίοδο εκείνη, όπως λέει στο «Saronic Magazine», υπήρξε ενδιαφέρον για μια μορφή ήπιας τουριστικής ανάπτυξης στο νησί, με ξύλινες κατασκευές περιορισμένης κλίμακας, χωρίς μόνιμες επεμβάσεις στο τοπίο.
«Η σκέψη ήταν να γίνουν δεντρόσπιτα, ξύλινες πλατφόρμες διανυκτέρευσης, χωρίς μπετόν και χωρίς βαριές κατασκευές» εξηγεί. «Να απευθύνονται σε αυτό που σήμερα θα λέγαμε οικολογικό τουρισμό».
Τα σχέδια αυτά δεν προχώρησαν ποτέ. Η προστατευόμενη φύση της περιοχής, η πολιτική συγκυρία της εποχής, αλλά και οι πιθανές αντιδράσεις απέναντι σε οποιαδήποτε μορφή επένδυσης στη Μονή, λειτούργησαν ανασταλτικά.
«Πλησιάζοντας στο 2004, ήταν πολιτικά ορατό ότι θα ερχόταν στην κυβέρνηση η ΝΔ, και επομένως επενδύσεις οι οποίες είχαν ένα πολιτικό ρίσκο –με την έννοια ότι θα υπήρχαν αντιδράσεις για τσιμέντωμα της Μονής– δεν προχώρησαν. Επρόκειτο, άλλωστε, για ένα ευαίσθητο περιουσιακό στοιχείο» τονίζει ο ίδιος.
Σήμερα, αντιμετωπίζει με μεγαλύτερη επιφύλαξη την ιδέα μιας πιο εκτεταμένης αξιοποίησης.
«Οι παράδεισοι, όσο αναδεικνύονται ως παράδεισοι, γίνονται σιγά-σιγά κόλαση» λέει χαρακτηριστικά.
Για τον Νάσο Κόκκινο, ο οποίος θυμάται ακόμη την πρωτόγονη ομορφιά του νησιού από τότε που ήταν παιδί και το επισκεπτόταν, το ζητούμενο δεν είναι η περαιτέρω δόμηση ή η δημιουργία υποδομών διαμονής, αλλά μια πιο οργανωμένη προστασία και ανάδειξη του φυσικού χαρακτήρα της Μονής.
«Δεν έχει τόσο οικονομικό ενδιαφέρον όσο οικολογικό» σημειώνει. «Θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ένα μοντέλο οικολογικής ανάπτυξης ενός μικρού παραδείσου».
Η Μονή του σήμερα
Για τον Νεκτάριο Κοκόλη, η σχέση με τη Μονή μετριέται καθημερινά σε δρομολόγια. Τα τελευταία 15 χρόνια, με τα σκάφη του μεταφέρει από την Αίγινα και την Πέρδικα προς το νησί εκατοντάδες επισκέπτες όλο τον χρόνο.
Τους καλοκαιρινούς μήνες, ειδικά τον Ιούλιο και τον Αύγουστο, η κίνηση κορυφώνεται. «Κατά μέσον όρο, μεταφέρουμε από την Αίγινα γύρω στους 200-250 επισκέπτες την ημέρα» σημειώνει. «Τους υπόλοιπους μήνες είναι λιγότεροι από 50».
Μέσα από αυτή τη συνεχή επαφή, ο Νεκτάριος Κοκόλης έχει δει τη Μονή να αλλάζει, αλλά και να παραμένει –παρά την αυξανόμενη πίεση του τουρισμού– ένας από τους πιο ιδιαίτερους προορισμούς του Σαρωνικού.
«Είναι μια αξία διαχρονική» λέει. «Όλοι πηγαίνουν για το φυσικό τοπίο, για την παραλία, για να κάνουν μπάνια, αλλά και για να δουν τα ζώα».
Παρά την έντονη εποχικότητα, ο ίδιος θεωρεί πως το νησί χρειάζεται συνεχή προστασία, ιδιαίτερα λόγω του φυσικού του χαρακτήρα.
«Το νησί θέλει τη φροντίδα του» λέει χαρακτηριστικά. «Κάνουμε κάθε προσπάθεια, ειδικά στον τομέα της καθαριότητας».
Με αφετηρία το λιμάνι της Αίγινας, μπαίνουμε σε ένα από τα σκάφη του Νεκτάριου Κοκόλη και περνάμε απέναντι στη Μονή. Μαζί μας είναι ο Βαγγέλης Μπαρμπέρης, πρώην πρόεδρος του Κυνηγετικού Συλλόγου Αίγινας, που επισκέπτεται το νησί από παιδί.
«Πηγαίναμε από μικροί με τα καΐκια, κάναμε το μπάνιο μας, ψήναμε εκεί, μέναμε μέχρι το βράδυ» αφηγείται. «Η Μονή υπήρξε πάντοτε κομμάτι της ζωής της Αίγινας».
Για χρόνια, όπως εξηγεί, ο Κυνηγετικός Σύλλογος συμμετείχε και στη φροντίδα των ζώων, μεταφέροντας τροφές στο νησί, πρακτική που σταμάτησε τα τελευταία χρόνια.
Παρά τις αλλαγές που έχει δει στο πέρασμα των δεκαετιών, θεωρεί πως ο ιδιαίτερος χαρακτήρας της Μονής παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένος με τη φυσική της εικόνα και την παρουσία των ζώων.
«Είναι μια περιοχή φυσικού κάλλους, μοναδική. Και, όσο υπάρχουν τα ζώα αυτά, την ομορφαίνουν περισσότερο» λέει, καθώς το σκάφος δένει στο λιμανάκι της Μονής, με τα παγόνια να μας υποδέχονται. Η τουριστική σεζόν δεν είχε ακόμη ξεκινήσει, οι επισκέπτες ήταν λιγοστοί και το τοπίο έμοιαζε ακόμη σχεδόν ανέγγιχτο.
Από την έντυπη έκδοση
