Συχνά, όταν μιλάμε για μεγάλες μορφές της ιστορίας, τις βλέπουμε μόνο μέσα από το πρίσμα της εθνικής τους δράσης. Έτσι συμβαίνει και με τον Κωνσταντίνο Κανάρη. Για τους περισσότερους Έλληνες είναι ο θρυλικός πυρπολητής της Χίου, ο ναυμάχος του Αγώνα και αργότερα ο πολιτικός που έφτασε να γίνει πέντε φορές πρωθυπουργός της Ελλάδας. Είναι ένας εθνικός ήρωας, ένας άνθρωπος που τίμησε τη χώρα του και άφησε ανεξίτηλο το αποτύπωμά του στην ιστορία του ελληνισμού.
Κάθε φορά που γίνεται λόγος για τον Κωνσταντίνο Κανάρη και τη σχέση του με την Αίγινα, τίθεται συχνά ένα απλό αλλά ουσιαστικό ερώτημα:
Τι έκανε ο Κανάρης για την Αίγινα; Ή ακόμη πιο συγκεκριμένα: Προσέφερε κάτι ο Κανάρης στην Αίγινα και στους ανθρώπους της;
Είναι εύλογο να τίθεται ένα τέτοιο ερώτημα. Ο Κανάρης είναι μια από τις πιο εμβληματικές μορφές της Ελληνικής Επανάστασης και η δράση του είναι γνωστή κυρίως σε εθνικό επίπεδο. Για τους περισσότερους Έλληνες είναι ο θρυλικός πυρπολητής της Χίου, ο άνθρωπος που με τόλμη και αυτοθυσία έπληξε την οθωμανική ναυαρχίδα και έγινε σύμβολο του αγώνα για την ελευθερία.
Για την Αίγινα όμως, η απάντηση της ιστορίας είναι σαφής και δείχνει ότι ο μεγάλος πυρπολητής δεν υπήρξε απλώς ένας πρόσφυγας που βρήκε προσωρινό καταφύγιο στο νησί μετά την καταστροφή των Ψαρών ή δεν ήταν απλώς ένας περαστικός κάτοικος του νησιού. Στην Αίγινα έζησε σημαντικά χρόνια της ζωής του και η παρουσία του στο νησί άφησε πραγματικό αποτύπωμα.
Η παρουσία του στην Αίγινα υπήρξε ουσιαστική, ενεργή, συνδεδεμένη με την κοινωνική ζωή της εποχής και σε ορισμένες περιπτώσεις καθοριστική.
Η Αίγινα ως δεύτερη πατρίδα των Ψαριανών
Η σχέση του Κωνσταντίνου Κανάρη με την Αίγινα ξεκινά μετά από μια από τις πιο τραγικές στιγμές της Ελληνικής Επανάστασης: την καταστροφή των Ψαρών το 1824. Το μικρό νησί του βορείου Αιγαίου, που είχε παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο στον ναυτικό αγώνα κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, καταστράφηκε ολοκληρωτικά από τον οθωμανικό στόλο. Οι επιζώντες αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους και να αναζητήσουν καταφύγιο σε άλλα μέρη του ελεύθερου ελληνικού χώρου.
Πολλοί από αυτούς κατέφυγαν στην Αίγινα. Ανάμεσα τους βρισκόταν και ο Κωνσταντίνος Κανάρης, ήδη γνωστός για το κατόρθωμά του στη Χίο το 1822, την πυρπόληση της ναυαρχίδας του Καρά Αλή.
Ο Κανάρης εγκαταστάθηκε στο νησί μαζί με την οικογένειά του και έζησε εκεί περίπου έξι χρόνια.
Η Αίγινα εκείνη την εποχή ήταν ένα νησί που μεταβαλλόταν γρήγορα. Η παρουσία χιλιάδων προσφύγων από τα Ψαρά, τις Κυδωνιές και άλλα μέρη της Μικράς Ασίας άλλαξε τη δημογραφική και κοινωνική σύνθεση του τόπου. Παράλληλα, το νησί εξελίχθηκε σε σημαντικό κέντρο της επαναστατημένης Ελλάδας και λίγα χρόνια αργότερα, το 1828, έγινε η πρώτη πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους υπό τον Ιωάννη Καποδίστρια.
Η παρουσία των Ψαριανών προσφύγων έδωσε στο νησί μια νέα δυναμική, αλλά δημιούργησε και προκλήσεις. Σε αυτό το περιβάλλον ο Κανάρης δεν έμεινε αμέτοχος. Ήταν ενεργό μέλος της κοινότητας των Ψαριανών προσφύγων και ταυτόχρονα μια μορφή κύρους για την κοινωνία του νησιού.
Η συμβολή του στην ψαριανή κοινότητα
Η κοινότητα των Ψαριανών στην Αίγινα ήταν πολυπληθής και δυναμική. Οι πρόσφυγες έπρεπε να ξαναχτίσουν τη ζωή τους από την αρχή, σε έναν τόπο που τους υποδέχθηκε αλλά ταυτόχρονα αντιμετώπιζε τις δικές του δυσκολίες.
Ο Κανάρης, ως ένας από τους πιο σεβαστούς καπετάνιους των Ψαρών, είχε σημαντικό ρόλο στη συνοχή της κοινότητας. Ήταν ένας άνθρωπος με κύρος, αλλά και με βαθιά αίσθηση ευθύνης απέναντι στους συμπατριώτες του.
Οι πηγές αναφέρουν ότι ζούσε λιτά και παρέμενε κοντά στους συμπατριώτες του που είχαν χάσει τα πάντα. Η παρουσία του λειτουργούσε ως σημείο αναφοράς για την ψαριανή κοινότητα της Αίγινας.
Η εκκλησία των Ψαριανών
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της προσφοράς του Κανάρη στο νησί συνδέεται με την εκκλησία του Αγίου Νικολάου του Στεριανού.
Οι Ψαριανοί πρόσφυγες ήταν βαθιά θρησκευόμενοι. Στην αρχή εκκλησιάζονταν είτε σε μικρά παρεκκλήσια είτε στη μητρόπολη της Αίγινας. Όμως με την πάροδο του χρόνου ο αριθμός τους ήταν μεγάλος και οι χώροι αυτοί δεν επαρκούσαν.
Η ελληνική διοίκηση παραχώρησε στους Ψαριανούς τη νεόδμητη εκκλησία του Αγίου Νικολάου του Στεριανού. Το κτίριο όμως ήταν ημιτελές και χωρίς στέγη. Τότε ο Κωνσταντίνος Κανάρης μαζί με άλλους Ψαριανούς πλοιάρχους, τον Νικολή και τον Ιωάννη Χατζηαλεξανδρή και τον Κωνσταντίνο Νικοδήμου, ανέλαβαν με δικά τους χρήματα να ολοκληρώσουν την κατασκευή του ναού.
Η εκκλησία επισκευάστηκε και αποπερατώθηκε, και στα τέλη του 1826 εγκαινιάστηκε. Από τότε έγινε η ενορία των Ψαριανών της Αίγινας και για πολλά χρόνια οι κάτοικοι του νησιού την αποκαλούσαν απλώς «η εκκλησία των Ψαριανών».
Η πράξη αυτή δεν ήταν μόνο μια θρησκευτική πρωτοβουλία. Ήταν μια κοινωνική προσφορά που βοήθησε τους πρόσφυγες να οργανώσουν τη ζωή τους και να διατηρήσουν την ταυτότητά τους.
Το πρώτο φανάρι του λιμανιού
Ένα άλλο περιστατικό δείχνει την πρακτική προσφορά του Κανάρη στο νησί.
Στα τέλη του 1826, μέσα σε κακοκαιρία και χαμηλή ορατότητα, ένα μικρό Ψαριανό πλοίο που προσπαθούσε να εισέλθει στο λιμάνι της Αίγινας δεν κατάφερε να εντοπίσει την είσοδο και προσέκρουσε στα βράχια. Ένας ναύτης σκοτώθηκε και άλλοι τραυματίστηκαν.
Το δυστύχημα συγκλόνισε τους Ψαριανούς καπετάνιους που βρίσκονταν εκείνη την ώρα σε καφενείο του λιμανιού, μεταξύ των οποίων και ο Κωνσταντίνος Κανάρης. Αμέσως αποφάσισαν να αναλάβουν τη δαπάνη για την κατασκευή ενός φαναριού στην είσοδο του λιμανιού.
Το φανάρι τοποθετήθηκε στον τρούλο της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου του Θαλασσινού και λειτουργούσε με λάδι. Τη φροντίδα του ανέλαβε ο ιερέας της εκκλησίας και τα έξοδα ο Κανάρης με τους άλλους Ψαριανούς πλοιάρχους.
Το απλό αυτό φανάρι αποτέλεσε τον πρώτο ναυτικό φανό που καθοδηγούσε τα πλοία που προσέγγιζαν το λιμάνι της Αίγινας και θεωρείται ένας από τους πρώτους φάρους του ελεύθερου ελληνικού κράτους. Αργότερα, επί Καποδίστρια, αντικαταστάθηκε από πιο σύγχρονο.
Η πρωτοβουλία αυτή δείχνει ότι οι Ψαριανοί ναυτικοί και ο Κανάρης ενδιαφέρονταν όχι μόνο για τον πόλεμο αλλά και για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας.
.jpg)
Ο άνθρωπος που απέτρεψε την καταστροφή της Αίγινας
Ίσως όμως το σημαντικότερο περιστατικό που συνδέει τον Κανάρη με την ιστορία της Αίγινας είναι ένα γεγονός που σήμερα έχει σχεδόν ξεχαστεί.
Η παρουσία πολλών ναυτικών προσφύγων στην Αίγινα δημιούργησε και προβλήματα. Ορισμένοι από αυτούς, προσπαθώντας να επιβιώσουν μέσα στις δύσκολες συνθήκες της εποχής, στράφηκαν στην πειρατεία και είχαν αρχίσει να επιτίθενται σε εμπορικά πλοία. Σε μια τέτοια επίθεση θύμα υπήρξε ένα βρετανικό πλοίο που κατευθυνόταν στη Πόλη από πέντε μικρά πειρατικά σκάφη και οι πειρατές ήταν Ψαριανοί που ζούσαν στην Αίγινα.
Το γεγονός προκάλεσε σοβαρή διεθνή κρίση. Ξένες δυνάμεις απείλησαν να επέμβουν στρατιωτικά για να σταματήσουν την πειρατεία.
Για κακή τους τύχη, στο φορτίο του πλοίου υπήρχαν πολύτιμα αγαθά του εκεί Βρετανού πρέσβη Κάνιγκ (Stratford Canning), εξαδέλφου του Βρετανού πρωθυπουργού και φιλέλληνα Γεωργίου Κάνιγξ (George Canning), όπως έπιπλα, ασημικά, χρυσαφικά κ.α. τα οποία αφού τα λήστεψαν, τα μετέφεραν στην Αίγινα.
Η ενέργεια αυτή των πειρατών, προκάλεσε έντονη διπλωματική κρίση, με τους Βρετανούς να απαιτούν την άμεση παρέμβαση της ελληνικής Πολιτείας και τον Βρετανό υποναύαρχο Όστιν (Rear Admiral Charles Austen) να απειλεί για αντίποινα. Επίσης, για το ίδιο γεγονός, ο Βρετανός πλοίαρχος Χάμιλτον, γνωστός ως Κόμοδορ Χάμιλτον (Gawen William Rowan Hamilton), ο εκπρόσωπος του Βρετανικού Ναυτικού για την επίβλεψη της ειρήνης και την καταστολή της πειρατείας στις Ελληνικές θάλασσες, απηύθυνε στις 3 Μαΐου 1826, μια απειλητική διακοίνωση προς την επιτροπή των Ψαριανών στην Αίγινα, με την οποία ζητούσε την απαγόρευση των πειρατικών καταδρομών, τη παύση πώλησης λειών, ζητούσε την επιστροφή των αγαθών και απειλούσε με καταστροφή, ακόμη και τη πόλη της Αίγινας. Η κατάσταση ήταν εξαιρετικά επικίνδυνη. Ένας βομβαρδισμός θα μπορούσε να καταστρέψει το νησί.
Επειδή το θέμα έπαιρνε ανεξέλεγκτες διαστάσεις, ζητήθηκε από τον Κωνσταντίνο Κανάρη, Ιωάννη Μακρή και Νικόδημο με τη σύμφωνη γνώμη της Ελληνικής Επιτροπής γνωμοδότησης των «αδειών καταδρομών», η βοήθεια του Γάλλου ναυάρχου Marie Henri comte de Rigny, τον γνωστό στην Ελλάδα ως Δεριγνύ, να έλθει στην Αίγινα και να πατάξει τους πειρατές ώστε να λήξει το συμβάν.
Ο Κανάρης, στις 17 Ιουνίου 1826, αφού διαχώρισε τη θέση του από «τους πειρατές», προσπάθησε να συνετίσει τους Ψαριανούς και ζήτησε από αυτούς που ασκούσαν πειρατική δράση, από αυτούς δηλ. που δεν υπάγονταν στον οργανωμένο στόλο και ενεργούσαν προς ίδιον όφελος, να επιστρέψουν όσο ήταν καιρός, τα «λάφυρα».
Όμως, ο ήρωας Κανάρης, σχεδόν λιντσαρίστηκε από τους εξαγριωμένους συγχωριανούς του και τις οικογένειες τους, που για τους δικούς τους λόγους τότε, ένιωθαν εγκαταλειμμένοι από την κυβέρνηση.
Τα χειρότερα όμως αποφεύχθηκαν με την έγκαιρη εμφάνιση δύο γαλλικών φρεγατών της «La Sirene» και της «Galathee», οι οποίες αποβίβασαν αγήματα στο λιμάνι της Αίγινας, τα οποία απώθησαν και διασκόρπισαν τους Ψαριανούς.
Σε εκείνη τη στιγμή κρίσης, ο Κωνσταντίνος Κανάρης παρενέβη αποφασιστικά. Με το κύρος του ως ήρωας της Επανάστασης και ως ναυτικός αρχηγός, απέτρεψε την κλιμάκωση και συγκράτησε τους συμπατριώτες του.
Με άλλα λόγια, ο Κανάρης συνέβαλε στην αποτροπή μιας καταστροφής που θα μπορούσε να είχε αλλάξει την ιστορία του νησιού.
Η καταπολέμηση της πειρατείας
Η συγκεκριμένη «πειρατεία» προκάλεσε διεθνείς αντιδράσεις και οι μεγάλες δυνάμεις απείλησαν να επέμβουν δυναμικά.
Σε αυτή την κρίσιμη στιγμή ο Κανάρης έπαιξε καθοριστικό ρόλο. Μαζί με άγημα Ψαριανών ναυτικών συνεργάστηκε με το γαλλικό στρατιωτικό άγημα που αποβιβάστηκε στο νησί για την καταστροφή των 14 πειρατικών σκαφών που βρίσκονταν αγκυροβολημένα στο λιμάνι της Αίγινας καθώς και αυτών που επισκευάζονταν στα ναυπηγεία του νησιού.
Το γεγονός αυτό, συνέβαλε αποφασιστικά στην καταπολέμηση της πειρατείας και στην αποκατάσταση της τάξης στο νησί.
Το σπίτι του Κανάρη ως κέντρο επισκέψεων
Η φήμη του Κανάρη είχε ξεπεράσει τα σύνορα της Ελλάδας. Ήταν ήδη ένας από τους πιο γνωστούς αγωνιστές της Επανάστασης.
Όταν ξένοι διπλωμάτες, αξιωματικοί και φιλέλληνες επισκέπτονταν την Αίγινα — ιδιαίτερα την περίοδο που το νησί έγινε έδρα της κυβέρνησης του Καποδίστρια — συχνά ζητούσαν να γνωρίσουν τον θρυλικό πυρπολητή. Η φήμη του Κανάρη είχε ξεπεράσει τα σύνορα της Ελλάδας και το όνομά του είχε γίνει γνωστό σε όλη την Ευρώπη.
Πολλοί από αυτούς επισκέπτονταν τον Κανάρη στο σπίτι όπου ζούσε με την οικογένειά του.
Το σπίτι του στην Αίγινα δεν ήταν απλώς μια κατοικία. Ήταν ένας τόπος συνάντησης ανθρώπων της εποχής και σημείο αναφοράς για τους επισκέπτες του νησιού που ήθελαν να γνωρίσουν από κοντά τον θρυλικό πυρπολητή.
Μια σχέση που άφησε αποτύπωμα. Ένας δεσμός που δεν πρέπει να ξεχαστεί
Η ιστορία δείχνει ότι ο Κωνσταντίνος Κανάρης δεν ήταν απλώς ένας πρόσφυγας που πέρασε από την Αίγινα ούτε ένας τυχαίος κάτοικος του νησιού.
Αν δούμε συνολικά την παρουσία του Κανάρη στην Αίγινα, προκύπτει μια εικόνα πολύ διαφορετική από εκείνη του απλού πρόσφυγα. Ο Κανάρης ήταν ένας άνθρωπος που συμμετείχε ενεργά στην κοινωνική και ναυτική ζωή του νησιού.
Ο Κανάρης:
- συνέβαλε στην οργάνωση της ψαριανής κοινότητας της οποίας υπήρξε κεντρική μορφή
- βοήθησε στην αποπεράτωση της εκκλησίας των Ψαριανών
- συμμετείχε στην κατασκευή του πρώτου φαναριού του λιμανιού
- συνέβαλε στην αποτροπή διεθνούς κρίσης που απείλησε το νησί
- αποτέλεσε σημείο αναφοράς για τους ξένους επισκέπτες της Αίγινας.
Με άλλα λόγια, ο μεγάλος πυρπολητής δεν πρόσφερε μόνο στην Ελλάδα. Πρόσφερε και στην Αίγινα. Η Αίγινα υπήρξε για τον Κανάρη κάτι περισσότερο από προσωρινό καταφύγιο. Ήταν ένας τόπος όπου έζησε σημαντικά χρόνια της ζωής του, μεγάλωσε την οικογένειά του και συμμετείχε ενεργά στην κοινωνική ζωή.
Και ίσως γι’ αυτό η ιστορία να μας υπενθυμίζει ότι το νησί δεν φιλοξένησε απλώς έναν ήρωα.
Έζησε μαζί του ένα κομμάτι της δικής του ιστορίας.
Η ιστορία της Αίγινας είναι στενά δεμένη με την ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης. Στα δύσκολα χρόνια του Αγώνα, το νησί έγινε καταφύγιο προσφύγων, τόπος δράσης ναυτικών και αργότερα η πρώτη πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Σε αυτή την κρίσιμη εποχή έζησε εδώ και ο Κωνσταντίνος Κανάρης.
Ο μεγάλος πυρπολητής δεν ήταν απλώς ένας εθνικός ήρωας που πέρασε από το νησί. Ήταν ένας άνθρωπος που έζησε στην Αίγινα, έδρασε μέσα στην κοινωνία της, βοήθησε την κοινότητα των Ψαριανών, συνέβαλε σε έργα δημόσιας ωφέλειας και στάθηκε σε κρίσιμες στιγμές της ιστορίας του τόπου.
Γι’ αυτό ίσως η ιστορία μάς υπενθυμίζει ότι η σχέση του Κανάρη με την Αίγινα δεν είναι απλώς μια ιστορική αναφορά. Είναι ένας δεσμός που αξίζει να θυμόμαστε και να τιμούμε.
Ίσως λοιπόν το σωστό ερώτημα να μην είναι αν ο Κανάρης πρόσφερε κάτι στην Αίγινα. Ίσως το σωστό ερώτημα να είναι αν η Αίγινα έχει τιμήσει όσο θα έπρεπε τον άνθρωπο που έζησε στο νησί της και συνέδεσε το όνομά του με την ιστορία του.
