Κατά την Ελληνική Επανάσταση του 1821 δεν υπήρχε ένας ενιαίος μηχανισμός, για να συντονίζει όλες τις επαναστατημένες περιοχές, αλλά υπήρχαν πολλές τοπικές διοικήσεις, οι οποίες σταδιακά επιδίωκαν να συγκροτήσουν μια κεντρική κυβέρνηση, για να συντονίζει τον αγώνα και να συστήσει ένα κράτος.
Από πολύ νωρίς δημιουργήθηκαν περιφερειακά σώματα διοίκησης, όπως η Μεσσηνιακή Σύγκλητος στη Καλαμάτα, η «Δυτική Ηπειρωτική Ελλάς» με έδρα το Μεσολόγγι και ο Άρειος Πάγος της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος με έδρα τα Σάλωνα (Άμφισσα) που συντόνιζε τον αγώνα στις περιοχές αυτές. Όμως, γρήγορα διαπιστώθηκε πως μια ενιαία κεντρική διοίκηση, ήταν αναγκαία.
Η έδρα της «κεντρικής διοίκησης» δεν ήταν μόνιμη, αλλά μεταβαλλόταν ανάλογα με τις στρατιωτικές εξελίξεις, την ασφάλεια και τις πολιτικές ισορροπίες και λειτουργούσε όπου κρίνονταν πιο αποτελεσματικό για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Αρχικά, το διοικητικό κέντρο βρισκόταν στην Ερμιόνη/Κρανίδι και στην ευρύτερη περιοχή της Αργολίδας, όπου είχαν συγκεντρωθεί πολλοί πρόκριτοι και αγωνιστές. Στη συνέχεια, η Α’ Εθνοσυνέλευση της Νέας Επιδαύρου (Δεκεμβρίου?1821?–Ιανουαρίου?1822) που διακήρυξε την ανεξαρτησία της Ελλάδας, θέσπισε το πρώτο προσωρινό Σύνταγμα/Οργανικό Πολίτευμα, γνωστό ως Νόμος της Επιδαύρου το οποίο προέβλεπε ότι, η Προσωρινή Διοίκηση μπορούσε να αλλάζει έδρα, ανάλογα με τις ανάγκες του αγώνα. Η εθνοσυνέλευση επίσης, σύστησε δύο σώματα, το «Βουλευτικό Σώμα» και το «Εκτελεστικό Σώμα».
Το «Εκτελεστικό» Σώμα που ασκούσε τη προσωρινή διοίκηση της Ελλάδας και εκτελούσε τις αποφάσεις του βουλευτικού, ήταν πενταμελές, με ετήσια θητεία και ήταν αυτό που διόριζε τους τότε λεγόμενους «μινίστρους», τους σημερινούς υπουργούς. Πρόεδρος του πρώτου Εκτελεστικού εκλέχτηκε το 1822, ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος. Για το επόμενο έτος, το 1823, η Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους όρισε πρόεδρο του Εκτελεστικού τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, ενώ την επόμενη χρονιά, το 1824, το «Βουλευτικό» διόρισε πρόεδρο του «Εκτελεστικού», τον Γεώργιο Κουντουριώτη.
Απόφαση Αριθ. 21 της Προσωρινής Διοικήσεως της Ελλάδος που αναφέρει ότι η Διοίκηση μπορεί να μεταβάλλει τη διαμονή της βάσει του Οργανικού Νόμου και προσδιορίζει το Ναύπλιο ως τόπο διαμονής/έδρα της Διοίκησης.
Στις αρχές του 1823, με την με αριθμό 21 πράξη του Εκτελεστικού, ορίστηκε το Ναύπλιο ως έδρα της Προσωρινής Διοίκησης, λόγω της στρατηγικής θέσης της πόλης και της σχετικής ασφάλειας που προσέφερε και κατέστη από τότε το σημαντικότερο διοικητικό κέντρο του επαναστατικού αγώνα. Το Ναύπλιο ήταν μια παραθαλάσσια πόλη, που σε περίπτωση πολιορκίας θα μπορούσε να ανεφοδιαστεί εύκολα από τη θάλασσα, ήταν κοντά στην Ύδρα και στις Σπέτσες και κυρίως ήταν η πιο οργανωμένη τότε πόλη της Πελοποννήσου.
Κατά τα έτη 1823–1826 η Ελληνική Επανάσταση κλονίστηκε σοβαρά από δύο διαδοχικούς εμφυλίους πολέμους, οι οποίοι είχαν ως βασικό υπόβαθρο τη σύγκρουση μεταξύ των τοπικών πολιτικοστρατιωτικών ελίτ, τη διαχείριση της εξουσίας και τον έλεγχο των οικονομικών πόρων του Αγώνα, ιδίως των αγγλικών δανείων. Οι συγκρούσεις αυτές δεν υπήρξαν απλώς προσωπικές ή τοπικές, αλλά αντανακλούσαν βαθύτερες αντιθέσεις μεταξύ των πολιτικών κέντρων της Πελοποννήσου, των νησιωτικών ναυτικών δυνάμεων και των νεοπαγών κεντρικών θεσμών.
Ο εμφύλιος πόλεμος και οι πολιτικές του συνέπειες
Στο πλαίσιο του πρώτου εμφυλίου (1823–1824), η κεντρική κυβέρνηση υπό τον Γεώργιο Κουντουριώτη (μέλος και πρόεδρο του Εκτελεστικού), ήλθε σε ευθεία αντιπαράθεση με τους ισχυρούς στρατιωτικούς ηγέτες της Πελοποννήσου, με εξέχουσα μορφή τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη. Λόγω λοιπόν των στρατιωτικών ανακατατάξεων στην Πελοπόννησο και των αναταραχών στο Ναύπλιο, ο Κουντουριώτης μετέφερε προσωρινά μέρος των εργασιών της κυβέρνησης στο Κρανίδι (Ερμιόνη). Ο Κουντουριώτης, μετά την υπεροχή της έναντι των αντιπάλων του και την επανάκτηση του ελέγχου και της σταθερότητας που χρειαζόταν, μετέφερε εκ νέου, στις 12?Ιουνίου?1824, την έδρα της κυβέρνησης του στο Ναύπλιο.
Εκεί λοιπόν στο Ναύπλιο, λειτουργούσε το πολιτικό (Βουλευτικό Σώμα) και το διοικητικό κέντρο (Εκτελεστικό Σώμα) των επαναστατημένων Ελλήνων. Στο Ναύπλιο στεγάζονταν τα κυβερνητικά όργανα, τα πρώτα γραφεία των δημοσίων υπηρεσιών και έτσι, χωρίς επίσημη ανακήρυξη, λειτούργησε ως το «Διοικητικό κέντρο» των αγωνιστών. Το πρώτο δε φύλλο της «Εφημερίδας της Κυβερνήσεως» (Γενική εφημερίς της Ελλάδος), τυπώθηκε στο Ναύπλιο τις 22 Σεπτεμβρίου 1825.
Υπ’ αυτό το πρίσμα. η έννοια της «πρωτεύουσας» ήταν περισσότερο λειτουργική, παρά τυπικά καθορισμένη.
Οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν και κορυφώθηκαν με τη σύλληψη και φυλάκιση του Κολοκοτρώνη στην Ύδρα (Ιανουάριος 1825), γεγονός που αποτέλεσε σημείο καμπής για την πορεία της Επανάστασης. Η απομάκρυνση του αρχιστρατήγου της Πελοποννήσου, αποδυνάμωσε αποφασιστικά την ελληνική άμυνα σε μια στιγμή που ο εξωτερικός κίνδυνος επρόκειτο να ενταθεί δραματικά, ενώ η εισβολή του Ιμπραήμ Πασά στην Πελοπόννησο (1825), ανέδειξε με τον πλέον εμφατικό τρόπο τις καταστροφικές συνέπειες του εμφυλίου διχασμού. Υπό το βάρος λοιπόν της στρατιωτικής απειλής και της γενικευμένης κατάρρευσης του μετώπου, η κυβέρνηση αναγκάστηκε να απελευθερώσει τον Κολοκοτρώνη, αναγνωρίζοντας εμμέσως το αδιέξοδο της προηγούμενης πολιτικής της. Όμως, η πολιτική φθορά της κυβέρνησης Κουντουριώτη υπήρξε ταχεία. Οι στρατιωτικές αποτυχίες, η αδυναμία αποτελεσματικής διοίκησης και η απώλεια εμπιστοσύνης τόσο των στρατιωτικών όσο και των πολιτικών παραγόντων, οδήγησαν τελικώς στην παραίτηση του Γεωργίου Κουντουριώτη (1826).
Η παραίτηση αυτή σηματοδότησε το τέλος μιας ιδιαίτερα διχαστικής περιόδου και άνοιξε τον δρόμο για την αναζήτηση νέας μορφής κεντρικής διακυβέρνησης, η οποία θα μπορούσε να υπερβεί τις εμφύλιες αντιπαραθέσεις.
Η Διοικητική Επιτροπή, μια προσωρινή κυβέρνηση εν μέσω κρίσης
Μετά τις εμφύλιες αυτές συμπλοκές, η πολιτική κατάσταση στην επαναστατημένη Ελλάδα ήταν ρευστή και η ανάγκη ανάθεσης της εκτελεστικής εξουσίας σε μια ισχυρή και ενιαία κυβερνητική αρχή, ήταν επιτακτική.
Ανδρέας Ζαΐμης — Ο πρόεδρος της Διοικητικής Επιτροπής της Ελλάδας (1826–1827), ηγετικό στέλεχος της διοίκησης στα καθοριστικά χρόνια της μεταφοράς της έδρας. Λιθογραφία του Krazeisen Karl (1828) στην Εθνική Πινακοθήκη ( Π.1325/ΓΙV/ιδ)
Για να αποφευχθεί λοιπόν το διοικητικό χάος, λόγω των κρίσιμων στρατιωτικών γεγονότων (άφιξη του Ιμπραήμ στη Πελοπόννησο και πολιορκία του Μεσολογγίου) και της πολιτικής αστάθειας, η Γ’ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου (1-16 Απριλίου 1826), αποφασίστηκε η κατάργηση του «Εκτελεστικού Σώματος» και η αντικατάσταση του με την «Διοικητική Επιτροπή της Ελλάδας».
Η επιτροπή αυτή ήταν ένα συλλογικό όργανο 11 μελών, με πρόεδρο τον Ανδρέα Ζαίμη που συστήθηκε στις 16-18 Απριλίου 1826, με σκοπό να αναλάβει την «κυβέρνησιν των πολεμικών και πολιτικών πραγμάτων της Ελλάδος».
Στην ουσία, η Διοικητική Επιτροπή εκτελούσε καθήκοντα εκτελεστικής εξουσίας, προσπαθώντας να διατηρήσει στοιχειώδη διοικητική συνοχή και να συντονίσει τον αγώνα, σε μια εποχή βαθιάς πολιτικής αστάθειας και στρατιωτικής πίεσης.
Το Ναύπλιο σε αναβρασμό
Μετά την πτώση του Μεσολογγίου την 11 Απριλίου 1826 και τη γενικότερη επιδείνωση της στρατιωτικής και πολιτικής κατάστασης, η Ελληνική Επανάσταση εισήλθε σε μία από τις πλέον κρίσιμες φάσεις της, σε μια περίοδο έντονης θεσμικής αστάθειας.
Η εκτελεστική εξουσία (Διοικητική Επιτροπή της Ελλάδος) με έδρα το Ναύπλιο, που ήδη από το 1823 είχε αναδειχθεί σε κύριο «διοικητικό κέντρο» της επαναστατημένης Ελλάδας, αντιμετώπισε το καλοκαίρι του 1826, με την άφιξη των προσφύγων από το Μεσολόγγι, τεράστια οικονομικά προβλήματα. Οι πρόσφυγες μαζί με τα ήδη ευρισκόμενα στο Ναύπλιο ρουμελιώτικα στρατεύματα, δημιουργούσαν συνεχώς αναταραχές απαιτώντας τους μισθούς τους και οι πολίτες ήταν χωρισμένοι σε πολιτικά στρατόπεδα. Παράλληλα, η αντιπαλότητα που υπήρχε από το 1824, ανάμεσα στο Θεόδωρο Γρίβα που κατέλαβε αυθαίρετα το φρούριο του Παλαμηδίου και στο Νάσο Φωτομάρα που είχε εκδιωχθεί από το Παλαμήδι όπου ήταν διορισμένος το 1825 από την κυβέρνηση Κουντουριώτη ως φρούραρχος, συντηρούσε τις συνεχώς αναφυόμενες αιματηρές συγκρούσεις. Μετά την εκτόπιση του, ο Φωτομάρας περιορίστηκε στο κάστρο της Ακροναυπλίας (Ιτς Καλέ) απ’ όπου πολεμούσε τους πολιτικούς του αντιπάλους.
Όσο οι Έλληνες αλληλοσπαραζόταν στο Ναύπλιο, οι Τούρκοι, μετά τη πτώση του Μεσολογγίου (Απρίλιος 1826), προχωρούσαν γοργά και ο πόλεμος με τους Έλληνες μαίνονταν στη Στερεά Ελλάδα και την Αττική. Την ίδια περίοδο, οι Αιγύπτιοι προχωρούσαν και πλησίαζαν το Ναύπλιο.
Το Ναύπλιο συνεπώς, αν και οχυρωμένο, βρισκόταν πλέον κοντά στα στρατεύματα του Ιμπραήμ, ήταν εκτεθειμένο σε ενδεχόμενο αποκλεισμό και ήταν μακριά από τη Ρούμελη και την Αττική, όπου κρινόταν τότε η τύχη της Επανάστασης. Υπό αυτές τις συνθήκες, η Διοικητική Επιτροπή θεώρησε ότι η παραμονή της στο Ναύπλιο δεν εξασφάλιζε πλέον ούτε την ασφάλεια, ούτε την ομαλή λειτουργία της κεντρικής εξουσίας.
Από τη μια πλευρά λοιπόν η προέλαση του Ιμπραήμ με τη μη εγγύτητα του Ναυπλίου στις πολεμικές επιχειρήσεις με τους Τούρκους, και από την άλλη οι έντονες εσωτερικές πολιτικές αντιπαραθέσεις με την αδυναμία μιας απρόσκοπτης λειτουργίας των κεντρικών οργάνων της Διοίκησης, κατέστησαν εμφανή την ανάγκη αναζήτησης ενός ασφαλέστερου τόπου εγκατάστασης.
Η απόφαση της 11ης Νοεμβρίου 1826 για τη μεταφορά της έδρας της Διοίκησης στην Αίγινα
Για τους λόγους αυτούς αλλά και επειδή η «προσωρινή Κυβέρνηση» επιθυμούσε να βρίσκεται πλησιέστερα προς τα μέτωπα της Ρούμελης και της Αττικής, όπου συνεχίζονταν και εντεινόταν οι επιχειρήσεις, η Διοικητική Επιτροπή αποφάσισε στις 11 Νοεμβρίου 1826, τη μεταφορά της έδρας της από το Ναύπλιο, στην Αίγινα.
Η απόφαση αυτή δεν ελήφθη αυθαίρετα, αλλά στηρίχθηκε σε σαφή θεσμική και νομοθετική βάση. Η απόφαση είχε τη συγκατάθεση της Βουλής, γεγονός που προσέδωσε στην πράξη αυξημένη πολιτική και θεσμική νομιμοποίηση, σε μια περίοδο κατά την οποία η συνοχή των επαναστατικών θεσμών βρισκόταν υπό δοκιμασία. Η ρητή αυτή συναίνεση της Βουλής, διασφάλισε ότι η πράξη δεν θα εκλαμβανόταν ως μονομερής ενέργεια της εκτελεστικής εξουσίας.
Η απόφαση δημοσιεύθηκε επισήμως στη Γενική Εφημερίδα της Ελλάδος, η οποία από την 24η Νοεμβρίου 1826, τυπωνόταν πλέον «ἐν Αἰγίνῃ» όπως φαίνεται στο πρώτο της φύλλο.
Εκεί αναφερόταν χαρακτηριστικά ότι η Διοίκηση «ἔκρινεν εὔλογον νὰ μεταθέσῃ τὴν καθέδραν εἰς τόπον πλησιέστερον κείμενον εἰς τὸ ἔνδοξον τοῦτο στάδιον»· ἐπ’ αὐτῷ ἔκλεξεν τὴν Αἴγιναν, εἰς ἣν καὶ μετετέθη κατὰ τὴν 11ην τοῦ ἐνεστῶτος μηνός», επιβεβαιώνοντας έτσι τον πρακτικό και συμβολικό χαρακτήρα της μετακίνησης.
Η «Γενική Εφημερίς της Ελλάδος», φύλλο 24 Νοεμβρίου 1826 — Η πρώτη εφημερίδα που φέρει τον τίτλο «ἐν Αἰγίνῃ».
Λόγοι επιλογής της Αίγινας ως έδρα της κυβέρνησης (1826–1828)
Η Αίγινα, νησί με σχετική ασφάλεια, μακριά από τις εμφύλιες έριδες της Πελοποννήσου, με εύκολη επικοινωνία με τη Ρούμελη, την Αττική, Πελοπόννησο και τα άλλα νησιά, και με ανεπτυγμένες ναυτικές υποδομές, αναδείχθηκε σε «προσωρινό διοικητικό κέντρο» της Επανάστασης.
Η Αίγινα το νησί που έγινε προσωρινό διοικητικό κέντρο και μετά πρωτεύουσα του νεοσύστατου Ελληνικού κράτους. Φωτογραφία του 1930 που απεικονίζει την Αίγινα, το λιμάνι της και τα νεοκλασικά κτίρια
Grenville Collins Postcard Collection https://www.prints-online.com/aegina-greece-port-7165013.html?srsltid=AfmBOorAr-A3sysNOSVwQ2LnV-_XpRXjXv2ib500RvSgbkmqCNdrVo7p
Η 11 μελής Διοικητική Επιτροπή με πρόεδρο τον Ανδρέα Ζαΐμη, μετέβη με το πλοίο «Ανακρέων» του Σπετσιώτη Γεωργίου Μαλλοκύνη, που το προσέφερε «αμισθί», και εγκαταστάθηκε στην Αίγινα στα μέσα Νοεμβρίου 1826.
Η «Προσωρινή Κυβέρνηση» (βουλευτικό σώμα και Διοικητική επιτροπή-24 άτομα), χρησιμοποίησε το πύργο του Μαρκέλλου ως κυβερνητικό μέγαρο και από εκεί ως «Προσωρινή Κυβέρνηση», ασκούσε εκτελεστική εξουσία, εξέδιδε διατάγματα και συνέχιζε την κυκλοφορία της Γενικής Εφημερίδας. Ο όρος «προσωρινή» δεν είναι νομικός του 1826, αλλά ιστοριογραφικός εκ των υστέρων.
Το νησί της Αίγινας, αποτέλεσε σύντομα τόπο συνάντησης των πληρεξουσίων της Εθνικής Συνελεύσεως, καθώς και διοικητικό κέντρο για τη διαχείριση των περιοχών που εξακολουθούσαν να τελούν υπό ελληνικό έλεγχο. Στην πραγματικότητα, η Αίγινα ήταν το κέντρο της διοικητικής εξουσίας του Αγώνα κατά το τελευταίο στάδιο πριν από την άφιξη του Ιωάννη Καποδίστρια. Δεν ήταν όμως ακόμη η «πρωτεύουσα» του κράτους, αφού το κράτος, τυπικά, δεν είχε ακόμα αναγνωριστεί.
Η εκλογή του Ιωάννη Καποδίστρια και η πρώτη απόφαση της Αντικυβερνητικής Επιτροπής για μεταφορά της έδρας της κυβέρνησης στην Αίγινα.
Η Γ΄ Εθνοσυνέλευση στην Τροιζήνα του Πόρου(19 Μαρτίου-5 Μαΐου 1827), επικύρωσε στις 2-4-1827 τον πρώτο οριστικό καταστατικό χάρτη της Ελλάδας, το «Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος» και εξέλεξε τον κόμη Ιωάννη Καποδίστρια, ως πρώτο Κυβερνήτη της Ελλάδας με 7ετή θητεία.
Μέχρι δε της αφίξεως του Κυβερνήτη και της παραλαβής καθηκόντων από αυτόν, διόρισε στις 6 Απριλίου 1827 την «Αντικυβερνητική Επιτροπή» από τους: Γεώργιο Μαυρομιχάλη, Ιωαννούλη Νάκο και Ιωάννη Μιλαΐτη. Ο όρος «Ἀντικυβερνητικὴ Ἐπιτροπή» δεν είχε την έννοια που έχει σήμερα η λέξη «αντικυβερνητικός» (δηλαδή αντιπολιτευτικός ή αντίθετος προς την κυβέρνηση). Αντιθέτως, χρησιμοποιήθηκε για να δηλώσει την επιτροπή που ενεργεί “αντί της Κυβερνήσεως”, δηλαδή στη θέση της Κυβέρνησης, ασκώντας προσωρινά εκτελεστικά καθήκοντα μέχρι την ανάληψη της εξουσίας από τον Καποδίστρια. Επίσης, στην Εθνοσυνέλευση αυτή, μια μέρα πριν το τέλος της, δηλ στις 4 Μαΐου 1827, ορίστηκε το Ναύπλιο ως «καθέδρα» της Κυβερνήσεως.
Στις 6 Ιουλίου 1827, υπεγράφη από την Αγγλία, Γαλλία και Ρωσική Αυτοκρατορία, η Συνθήκη του Λονδίνου» που αφορούσε την ειρήνευση στην Ελλάδα και την παραχώρηση ανεξαρτησίας στους Έλληνες. Ήταν η συνθήκη που άλλαξε τα δεδομένα και οδήγησε στην ίδρυση της «Ελληνικής Πολιτείας» υπό τη διακυβέρνηση της «Αντικυβερνητικής Επιτροπής» μέχρι την έλευση του Καποδίστρια.
Στις αρχές του Αυγούστου 1827, η «Αντικυβερνητική επιτροπή», μετέβη στο Ναύπλιο για την πρώτη της σύγκληση, προκειμένου να συζητηθούν τα της παράδοσης της εξουσίας στον Καποδίστρια, που αναμενόταν να έλθει σε περίπου 5-6 μήνες. Όμως, στο Ναύπλιο, επικρατούσαν ακόμη ταραχές μεταξύ των οπαδών των διαφορετικών παρατάξεων και γινόταν αιματηρές συμπλοκές. Η κατάσταση ήταν εκρηκτική, υπήρχαν αυξημένα προβλήματα ασφάλειας αλλά και πολιτικής αστάθειας, η δε πόλη ήταν γεμάτη στρατιωτικούς σχηματισμούς, με φιλόδοξους οπλαρχηγούς και υπήρχαν συνεχείς εντάσεις μεταξύ των φατριών.
Η πόλη του Ναυπλίου λοιπόν, συνέχιζε να είναι ανασφαλής και ακατάλληλη για την εύρυθμη 6 λειτουργία της Διοίκησης, Έτσι, η «Αντικυβερνητική Επιτροπή» και το «Βουλευτικόν Σώμα», αναγκάστηκαν για λόγους ασφαλείας να μεταβούν για τη συνεδρίαση τους, στο φρούριο-νησίδα Μπούρτζι. Κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης τους ένα βλήμα που εκτοξεύτηκε από το φρούριο του Παλαμηδίου, έπεσε στην οροφή και τραυμάτισε δυο βουλευτές, ο ένας εκ των οποίων αποβίωσε μερικές μέρες μετά. Επειδή λοιπόν επιβεβαιώθηκε, πως το Ναύπλιο εξακολουθούσε να μην εξασφαλίζει ούτε την ασφάλεια των μελών του βουλευτικού Σώματος και της Αντικυβερνητικής Επιτροπής, ούτε και την ομαλή λειτουργία του κυβερνητικού έργου, αποφασίστηκε με το πρώτο της ψήφισμα της Επιτροπής, υπ’ αρ. Α΄ και με το υπ’ αρ. 32 Προβούλευμα, η μεταφορά της «καθέδρας» στην Αίγινα. Η απόφαση της αυτή είχε τη συγκατάθεση της Βουλής, γεγονός που προσέδωσε στην πράξη αυξημένη πολιτική και θεσμική νομιμοποίηση.
Διαβάζουμε λοιπόν την ανακοίνωση της «Αντικυβερνητικής Επιτροπής» από το «Επιθαλάσσιον Φρούριον» του Ναυπλίου, που δημοσιεύτηκε την 24 Αυγούστου 1827 στο φύλλο 53 της «Γενικής Εφημερίδας» ότι: Η πόλις του Ναυπλίου, μ’ όλον ότι κατευνάσθησαν ήδη αι εσχάτως κατά δυστυχίαν προκύψασαι ταραχαί, δεν είναι η καταλληλοτέρα θέσις δια τον μεγάλον αυτόν σκοπόν … δι’ αυτό τούτο κατά συγκατάθεσιν της Βουλής δυνάμει του υπ’ αρ. Α΄ Ψηφίσματος και του υπ’ αρ. 32 Προβουλεύματος απεφασίσθει η μετάβασις αυτής εις Αίγιναν…
Η μετάβαση της Αντικυβερνητικής επιτροπής στην Αίγινα
Μετά τις αποφάσεις αυτές, η Αντικυβερνητική επιτροπή μετέβη στις 18 Απριλίου 1827 στην Αίγινα, απ’όπου προετοίμασε τα της υποδοχής και της παραδόσεως της εξουσίας στον κόμη Καποδίστρια, τον πρώτο κυβερνήτη της Νεότερης Ελλάδας.
Η εγκατάσταση της Αντικυβερνητικής Επιτροπής στο νησί δεν αποτέλεσε απλή προσωρινή μετακίνηση, αλλά συνιστά ουσιαστικό μεταβατικό στάδιο, το οποίο προετοίμασε θεσμικά και πρακτικά, την άφιξη του Ιωάννη Καποδίστρια και τη συγκρότηση της πρώτης συγκεντρωτικής κυβερνητικής αρχής του νέου ελληνικού κράτους, γεγονός που οδήγησε στην καθιέρωση της Αίγινας, ως της πρώτης επίσημης πρωτεύουσας του νέου ελληνικού κράτους το 1828.
Η Αίγινα, η πρώτη επίσημη πρωτεύουσα του Ελληνικού Κράτους
Ο Ιωάννης Καποδίστριας, εκλεγμένος Κυβερνήτης από την Γ’ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας του Πόρου (Απρίλιος 1827), αναχώρησε από την Αγκόνα της Ιταλίας με την Αγγλική κορβέτα Γουόλφ (HMS Wolf), στις 20 Δεκεμβρίου 1827. Μετεπιβιβάστηκε στο Ιόνιο, σε ένα μεγαλύτερο πλοίο, το Αγγλικό δίκροτο Οὐάρσπιτ (HMS?Warspite), της Μοίρας που παρείχε βρετανική υποστήριξη στο ελληνικό απελευθερωτικό κίνημα κατά των Τούρκων και πήγε στην Μάλτα όπου συναντήθηκε με τον Ναύαρχο Έντουαρντ Κόδριγκτον (Sir Edward Codrington).
Μετά, στις 2 (14) Ιανουαρίου, το Βρετανικό δίκροτο με επιβαίνοντα τον Καποδίστρια και την ομάδα του, με τη τιμητική συνοδεία ενός πολεμικού πλοίου της Γαλλίας (Ήρα), της Ρωσίας (Έλενα) και ενός ελληνικού βρίκιου (Έκτωρ), απέπλευσαν στις για την Αίγινα.
Στις 6 (18) Ιανουαρίου, λόγω δυσμενών καιρικών συνθηκών, τα πλοία γύρω στις ένδεκα το βράδυ, αγκυροβόλησαν έξω από το λιμάνι του Ναυπλίου. Στις 7 (19) Ιανουαρίου το πρωί, οι δημογέροντες της πόλης του Ναυπλίου και οι διάφοροι οπλαρχηγοί, πήγαν στο πλοίο όπου αφού καλωσόρισαν τον Καποδίστρια, του έδωσαν τα κλειδιά της πόλης και των φρουρίων. Στις 8 Ιανουαρίου, ο Καποδίστριας πήγε με τη βάρκα στο λιμάνι απ’ όπου συνοδευόμενος από πλήθος κόσμου, μετέβη στο ναό του Αγ. Γεωργίου όπου εκκλησιάστηκε και μετά παρακολούθησε τη δοξολογία που έγινε. Μετά το πέρας, δέχτηκε τις επισκέψεις όλων των πολιτικών και στρατιωτικών αρχηγών της πόλης και το βράδυ επέστρεψε στο δίκροτο Οὐάρσπιτ.
Την επομένη μέρα, 9 (21) Ιανουαρίου 1828, αργά το απόγευμα, που ο άνεμος είχε κοπάσει, το Οὐάρσπιτ με τα πλοία συνοδείας, απέπλευσαν για την Αίγινα, όπου αφίχθηκαν το βράδυ, «περὶ λύχνων ἁφὰς», της 11 (23) Ιανουαρίου 1828. Του σχηματισμού προπορευόταν τιμής ένεκεν, το Ελληνικό βρίκιο Έκτωρ.
Ο Καποδίστριας την επομένη στις 12 (24) Ιανουαρίου 1828, παρακολούθησε την επίσημη δοξολογία στο Μητροπολιτικό ναό της Αίγινας και στις 26 Ιανουαρίου 1828, ορκίστηκε κυβερνήτης και ως Κυβερνήτης πλέον του νέου κράτους, ανέλαβε τη διακυβέρνηση της χώρας. Μαζί του ορκίστηκαν και τα μέλη του Συμβουλευτικού Νομοθετικού Σώματος (το 27μελές Πανελλήνιον) που είχε θεσπιστεί αντί της βουλής, και ο Γραμματέας της κυβέρνησης (αντίστοιχος του σημερινού πρωθυπουργού).
Η ανάληψη των καθηκόντων αυτών από τον Καποδίστρια, επικύρωσε την προϋπάρχουσα πραγματικότητα και η Αίγινα σαφώς έγινε η πρώτη πρωτεύουσα της νεότερης Ελλάδας.
Πίνακας Διοικητικής επιτροπής της Ελλάδος
Το ¨κυβερνείο» στην Αίγινα,
ένα μεγάλο, απλό διώροφο κτίριο που ανακατασκευάστηκε το 1828 για να στεγάσει τον Ιωάννη Καποδίστρια. Εδώ λειτούργησε και το πρώτο Νομισματοκοπείο.
Η Αίγινα συνεπώς δεν ήταν απλώς προσωρινό καταφύγιο. Η Αίγινα αποτέλεσε την πραγματική έδρα της κεντρικής εξουσίας, τον τόπο άσκησης της διοίκησης, και το κέντρο λήψης κρίσιμων αποφάσεων, ενώ με την άφιξη του Ιωάννη Καποδίστρια, η Αίγινα αναγνωρίστηκε έμπρακτα ως πρωτεύουσα του νέου ελληνικού κράτους, και αποτέλεσε την πρώτη οργανωμένη και λειτουργική πρωτεύουσα της ελεύθερης Ελλάδας.
Στην Αίγινα ο Καποδίστριας οργάνωσε:
- τη πρώτη Κεντρική Διοίκηση,
- τα πρώτα υπουργεία (γραμματείες της Επικρατείας),
- δημιούργησε τη Κεντρική Σχολή για τη μόρφωση των υπαλλήλων του νέου κράτους, το Κεντρικό Στρατιωτικό σχολείο (και το λόχο των Ευελπίδων) καθώς και άλλα εκπαιδευτικά ιδρύματα.
- έχτισε το Ορφανοτροφείο
- ίδρυσε το Εθνικό Τυπογραφείο, το Εθνικό Μουσείο, την Εθνική Βιβλιοθήκη κ.α.
- το Εθνικό Νομισματοκοπείο (όπου κόπηκε το πρώτο εθνικό νόμισμα, ο φοίνικας το 1829) και δημιούργησε τη Χρηματιστηριακή τράπεζα,
Έτσι, το μικρό νησί του Σαρωνικού παρέμεινε για σχεδόν δύο χρόνια ακόμη, το διοικητικό, πολιτικό και πνευματικό κέντρο του αναγεννώμενου ελληνισμού, προτού παραδώσει το 1829 τη σκυτάλη στο Ναύπλιο, την επόμενη, την δεύτερη πρωτεύουσα.
Ο αργυρός φοίνικας, το πρώτο νόμισμα της νεοελληνικής πολιτείας
Η «Ελληνική Πολιτεία» υπό τον Καποδίστρια, ήταν πλέον συγκροτημένο κράτος με συγκροτημένα κρατικά όργανα (όπως το Γενικόν Φροντιστήριον) που εξέδιδε διαταγές προς αυτά ως «Ελληνική Πολιτεία» και με υπογραφή «Ο Κυβερνήτης της Ελλάδος», γεγονός που επιβεβαιώνει τον χαρακτήρα ενός οργανωμένου κράτους ήδη από τον Μάρτιο του 1828. Η «Διαταγή του Κυβερνήτη της Ελλάδος Ιωάννη Καποδίστρια, για τα καθήκοντα του Γενικού Φροντιστηρίου» της 31 Μαρτίου 1828, είναι χρήσιμη διοικητικά και πολιτικά, επειδή το επιβεβαιώνει.
Η επιστροφή της πρωτεύουσας στο Ναύπλιο (1829)
Η «Διαταγή του Κυβερνήτη της Ελλάδος Ιωάννη Καποδίστρια για τα καθήκοντα του Γενικού Φροντιστηρίου» της 31 Μαρτίου 1828
Το 1829, μετά τη βελτίωση της ασφάλειας, τη σταθεροποίηση του κράτους και την ανάγκη για μόνιμη έδρα σε ηπειρωτικό χώρο, ο Καποδίστριας αποφάσισε τη μεταφορά της πρωτεύουσας από την Αίγινα στο Ναύπλιο. Έτσι, από το 1829 έως το 1834, το Ναύπλιο υπήρξε η δεύτερη πρωτεύουσα του Ελληνικού Κράτους, μέχρι τη μεταφορά της στην Αθήνα το 1834, επί του Όθωνα, με σκοπό να θυμίζει στους Έλληνες το ένδοξο παρελθόν και αρχαίο μεγαλείο της Ελλάδας.
Επίλογος
Κατά την περίοδο της Ελληνικής Επανάστασης, η έδρα της εκτελεστικής εξουσίας μεταβλήθηκε κατ’ επανάληψη, αντανακλώντας τη ρευστότητα των πολιτικών και στρατιωτικών συνθηκών. Αρχικά το κύριο διοικητικό κέντρο της Επανάστασης ήταν στην Ερμιόνη, μετά από τις αρχές του 1823 στο Ναύπλιο, ενώ κατά την κορύφωση του εμφυλίου πολέμου στο Κρανίδι και μετά από τον Ιούνιο του 1824, πάλι στο Ναύπλιο μέχρι το Νοέμβριο του 1824, που μεταφέρθηκε στην Αίγινα.
Η Αίγινα, από τον Νοέμβριο του 1826 μέχρι τον Δεκέμβριο του 1827 (14 μήνες), λειτούργησε ως κεντρικό Διοικητικό Κέντρο και έδρευε εκεί η Διοικητική Επιτροπή της Ελλάδος, χωρίς να είναι ακόμα «πρωτεύουσα» του ανεξάρτητου κράτους, αφού το κράτος, τυπικά, δεν είχε ακόμα αναγνωριστεί.
Επειδή όμως συχνά γίνεται λόγος για τον προσδιορισμό της πρώτης πρωτεύουσας της Ελλάδας, ας αναφερθούμε στα παρακάτω:
α. Πρωτεύουσα ονομάζεται η πόλη στην οποία βρίσκεται η έδρα κυβέρνησης ενός κυρίαρχου κράτους,
β. Ελληνική Πολιτεία, ήταν το όνομα του κράτους που σχηματίστηκε με τα πρώτα απελευθερωμένα εδάφη της Ελλάδας το 1827. Πριν ονομαζόταν «Προσωρινή Διοίκηση της Ελλάδος», αφού η διεθνής κοινότητα δεν είχε ακόμη αναγνωρίσει το ανεξάρτητο κράτος και η μέχρι τότε η «Κυβέρνηση της Ελλάδος» ήταν προσωρινή και δεν είχε διεθνή αναγνώριση. Οι κυβερνήσεις της «Ελληνικής Πολιτείας» ήταν:
(1). Αντικυβερνητική επιτροπή (6 Απριλίου 1827 – 26 Ιανουαρίου 1828)
(2). Κυβέρνηση Ιωάννη Καποδίστρια (26 Ιανουαρίου 1828 – 27 Σεπτεμβρίου 1831)
(3). Διοικητική Επιτροπή της Ελλάδος (27 Σεπτεμβρίου 1831 – 8 Δεκεμβρίου 1831)
(4). Κυβέρνηση Αυγουστίνου Καποδίστρια (8 Δεκεμβρίου 1831 – 27 Μαρτίου 1832)
(5). Διοικητική Επιτροπή της Ελλάδος (28 Μαρτίου 1832 – 25 Ιανουαρίου 1833)
Μετά το πρωτόκολλο του Λονδίνου που το πολίτευμα έγινε μοναρχικό και την ανάληψη της διοίκησης από την Αντιβασιλεία του Όθωνα Α΄, η Ελληνική Πολιτεία μετονομάστηκε σε «βασίλειον της Ελλάδος».
γ. Δεν υπάρχει ιδρυτική πράξη προσδιορισμού πρωτεύουσας, ούτε για το Ναύπλιο (1823–1826), ούτε για την Αίγινα (1826–1829). Δεν υπήρξε καμιά συνταγματική πράξη ή νόμος με διατύπωση τύπου «ορίζεται πρωτεύουσα του Κράτους» και όλες οι διατυπώσεις μιλούν για καθέδρα, έδρα της Διοικήσεως ή τόπο συνεδριάσεως των αρχών. Αυτό σημαίνει ότι μιλάμε για λειτουργική έδρα, όχι για μόνιμη πρωτεύουσα κράτους. Η διάκριση λοιπόν Ναυπλίου–Αίγινας, δεν λύνεται με συνθήματα, αλλά με χρονολόγηση, ακριβή χρήση των όρων και σεβασμό στα κείμενα.
Η Ελλάδα αναγνωρίστηκε διεθνώς ως κράτος (Ελληνική Πολιτεία), όταν στις 6 Ιουλίου 1827, οι Μεγάλες δυνάμεις υπέγραψαν τη Συνθήκη του Λονδίνου και τότε η «Αντικυβερνητική Επιτροπή» που διοικούσε την Ελλάδα, ήταν στην Αίγινα. Επίσης, με την άφιξη του Ιωάννη Καποδίστρια στις 12 Ιανουαρίου του 1828, η Αίγινα επικύρωσε την προϋπάρχουσα πραγματικότητα, αναγνωρίστηκε έμπρακτα και συνεπώς αποτέλεσε την πρώτη πρωτεύουσα του νέου Ελληνικού κράτους, μια θέση που κατείχε μέχρι τον Οκτώβριο του 1829 (επί 28 μήνες) που μεταφέρθηκε πάλι στο Ναύπλιο.
Πηγές και βιβλιογραφία
- Αρχείο Ιωάννου Καποδίστρια, Επιστολές και Διατάγματα (1828–1829).
- Βακαλόπουλος Απόστολος, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Τόμος ΙΒ, Η Ελληνική Επανάσταση, Εκδοτική Αθηνών
- Γενικά Αρχεία του Κράτους, Αρχείο Διοικητικής Επιτροπής Ελλάδος (1826–1827).
- Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, 1826-1827, αρ. 32
- Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, φύλλο 24 Αυγούστου 1827.
- Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, φύλλο 24 Νοεμβρίου 1826.
- Δημακόπουλος Γεώργιος, Η Διοικητική Οργάνωσις κατά την Ελληνικήν Επανάστασιν 1821-1827, Αθήνα, 1966.
- Ζακυθινός Δ. Α., Η πρώιμη συγκρότηση του Ελληνικού Κράτους (1821–1831), Αθήνα 1976.
- Παπαρρηγόπουλος Κων, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος Ε΄,
- Προσωρινή Διοίκησις της Ελλάδος, Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, 1826-1827, αρ. 32 (1826)
- Σπηλιάδης Νικόλαος, Απομνημονεύματα δια να χρησιμεύσωσιν εις την Νεαν Ελληνικήν Ιστορίαν, 5 τόμοι, τυπογρ. Φιλαδελφέως, Αθήνα, 1852
- Τρικούπης Σπυρίδων, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, τόμ. ΣΤ΄, Αθήνα 1857.
- Φίνλεϋ Γ., History of the Greek Revolution, vol. 2, London 1861
Διαδικτυακές πηγές
https://aeginafirstcapital.gr/η-αίγινα-στην-επανάσταση/ιστορικό-χρονολόγιο/
https://imna.gr/καποδίστριας-βουλή-των-ελλήνων-μητρό/
https://imna.gr/τα-κυριότερα-έργα-του-στην-αίγινα-1828-29/
https://repo.academyofathens.gr/archive/item/224392
https://www.c-ethnosineleusitroizinas.gr
www.wikiwand.com/el/articles/Διοικητική_Επιτροπή_της_Ελλάδος_(1826)
