«Δεν είμαστε κόμμα, είμαστε Πατριωτικό Σοσιαλιστικό Κίνημα», τόνισε ο Ανδρέας Παπανδρέου στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, παρουσιάζοντας τη διακήρυξη που θα αποτελούσε την ιδρυτική πράξη του ΠΑΣΟΚ.
Έτσι ξεκινούσε η ιστορία ενός πολιτικού κινήματος που έμελλε να πρωταγωνιστήσει στη μεταπολιτευτική Ελλάδα για δεκαετίες. Στον αρχικό του πυρήνα συναντήθηκαν πρόσωπα και ρεύματα με διαφορετικές αφετηρίες: φοιτητές της γενιάς του Πολυτεχνείου, παλιοί πολιτευτές της Ένωσης Κέντρου, στελέχη της Δημοκρατικής Άμυνας, ΕΑΜίτες, τροτσκιστές, αλλά και άνθρωποι που προέρχονταν από διαφορετικές τάσεις του ευρύτερου δημοκρατικού χώρου.
Ήταν ένα ετερόκλητο πολιτικό μωσαϊκό, προϊόν της ανάγκης που δημιούργησε η κατάρρευση της δικτατορίας. Άνθρωποι με διαφορετικές ιδεολογικές διαδρομές αναζητούσαν έναν νέο πολιτικό χώρο, ικανό να εκφράσει τις προσδοκίες της μεταπολιτευτικής κοινωνίας.
Ένα κίνημα γεμάτο αντιφάσεις
Από την πρώτη στιγμή, το ΠΑΣΟΚ ενσωμάτωσε μια έντονη εσωτερική αντίφαση. Από τη μία πλευρά βρίσκονταν κεντρώοι που αναφέρονταν στη βενιζελική παράδοση και, από την άλλη, στελέχη και ομάδες που προέρχονταν από την Αριστερά και τα διαφορετικά ρεύματά της – από τους αντιστασιακούς έως τους μαρξιστές, τους λενινιστές, τους τροτσκιστές και τους παμπλιστές.
Αυτή η ιδεολογική πολυμορφία, όμως, δεν ήταν αποκλειστικά αδυναμία. Αντίθετα, αποτέλεσε ένα από τα στοιχεία που επέτρεψαν στον Ανδρέα Παπανδρέου να διευρύνει γρήγορα την κοινωνική βάση του νέου κινήματος.
Παρά την παρουσία αριστερών τάσεων στο εσωτερικό του, ο Παπανδρέου διατήρησε από νωρίς σαφείς αποστάσεις από την κομμουνιστική Αριστερά. Η σχέση με το ΚΚΕ, αλλά και με το ευρωκομμουνιστικό ρεύμα του Λεωνίδα Κύρκου, παρέμεινε ανταγωνιστική. Ο ίδιος ο Παπανδρέου συχνά επέτεινε την αντιπαράθεση, χαρακτηρίζοντας χαρακτηριστικά την Αριστερά του Κύρκου «Αριστερά των σαλονιών».
Από την άλλη πλευρά, η Αριστερά αντιμετώπιζε το ΠΑΣΟΚ με εξίσου μεγάλη καχυποψία, κατηγορώντας το για λαϊκισμό, διχαστική ρητορική και αντιευρωπαϊσμό. Η συνύπαρξη, επομένως, των δύο χώρων δεν ήταν καθόλου αυτονόητη.
Από το περιθώριο στην εξουσία
Στη συλλογική μνήμη, το ΠΑΣΟΚ έχει συνδεθεί κυρίως με την εκλογική του εκτόξευση και την άνοδο στην εξουσία το 1981. Η εικόνα αυτή, ωστόσο, συχνά επισκιάζει τη δύσκολη περίοδο της πρώτης του συγκρότησης.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου γνώριζε ότι, εάν το ΠΑΣΟΚ παρέμενε ένα χαλαρό άθροισμα διαφορετικών ιδεολογικών ομάδων, κινδύνευε να καθηλωθεί σε έναν περιθωριακό ρόλο. Χρειαζόταν, επομένως, να μετατραπεί σε συγκροτημένο πολιτικό φορέα με σαφή προσανατολισμό προς την εξουσία.
Καθοριστική στιγμή σε αυτή τη διαδρομή υπήρξε η πανελλαδική συνδιάσκεψη της Αθήνας, στις 8-10 Ιουλίου 1977. Συμμετείχαν 936 σύνεδροι και η διαδικασία εξελίχθηκε σε σημαντική επικράτηση του Παπανδρέου και της γραμμής που ήθελε να δώσει στο Κίνημα.
Η ψηφοφορία, μάλιστα, σημαδεύτηκε από ένα απρόοπτο που θα μπορούσε να θυμίζει περισσότερο κωμωδία παρά κομματική διαδικασία.
«Συνδιάσκεψη δεν θέλατε;»
Όπως περιγράφει ο Γιώργος Λακόπουλος στο βιβλίο του Το μυθιστόρημα του ΠΑΣΟΚ, ο Κώστας Σημίτης είχε αναλάβει να οργανώσει μηχανογραφικά την καταμέτρηση των ψήφων και συνεργάστηκε για τον σκοπό αυτό με τους αδελφούς Γεωργιάδη.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου περίμενε στο ξενοδοχείο να πληροφορηθεί τα αποτελέσματα. Όταν ο Σημίτης του παρέδωσε τη λίστα, ο αρχηγός του ΠΑΣΟΚ έγινε έξαλλος. Τα πρόσωπα που θεωρούσε ότι θα βρίσκονταν στις πρώτες θέσεις απουσίαζαν, ενώ προηγούνταν άγνωστα στελέχη.
Το λάθος είχε γίνει στον προγραμματισμό: το σύστημα πρόσθετε στις ψήφους και τον κωδικό κάθε υποψηφίου. Έτσι, όσο μεγαλύτερος ήταν ο αριθμός του κωδικού, τόσο περισσότερες «ψήφους» εμφάνιζε ο υποψήφιος!
Ο Παπανδρέου κατέβηκε στον ημιώροφο και, αντικρίζοντας τα στελέχη που είχαν οργανώσει τη διαδικασία, φέρεται να τους είπε:
«Συνδιάσκεψη θέλατε, ορίστε τώρα».
Η μηχανογραφική καταμέτρηση εγκαταλείφθηκε και τα αποτελέσματα καταγράφηκαν τελικά με το χέρι. Στη νέα Κεντρική Επιτροπή εξελέγησαν μεταξύ άλλων ο Αντώνης Τρίτσης, ενώ συγκροτήθηκε και το νέο Εκτελεστικό Γραφείο.
Η διαμόρφωση του κόμματος εξουσίας
Πέρα από το ευτράπελο της καταμέτρησης, η συνδιάσκεψη του 1977 είχε πολύ μεγαλύτερη πολιτική σημασία. Ο Παπανδρέου ενίσχυσε αποφασιστικά τον έλεγχό του στο Κίνημα και περιόρισε την επιρροή εκείνων που αντιμετώπιζαν το ΠΑΣΟΚ ως ένα ευρύτερο «μετωπικό σχήμα» επαναστατικών δυνάμεων, το οποίο θα λειτουργούσε ως μηχανισμός πίεσης ακόμη και προς τον ίδιο τον αρχηγό του.
Με τον τρόπο αυτό άρχισε να τελειώνει το ιδεολογικό αλαλούμ των πρώτων χρόνων. Το ΠΑΣΟΚ απέκτησε σαφέστερη φυσιογνωμία και μετακινήθηκε σταδιακά από ένα πολυφωνικό κίνημα διαμαρτυρίας προς ένα κόμμα που διεκδικούσε με αξιώσεις τη διακυβέρνηση της χώρας.
Το αποτέλεσμα φάνηκε στις εκλογές του 1977, όταν το ΠΑΣΟΚ αναδείχθηκε αξιωματική αντιπολίτευση.
Τέσσερα χρόνια αργότερα, στις εκλογές του 1981, ο Ανδρέας Παπανδρέου και το ΠΑΣΟΚ θα πετύχαιναν τον μεγάλο πολιτικό θρίαμβο, ανοίγοντας μια νέα εποχή για την ελληνική πολιτική ζωή. Η πορεία του Κινήματος στην εξουσία θα διαρκούσε συνολικά περισσότερο από δύο δεκαετίες.
Η άνοδος αυτή δεν ήταν απλώς αποτέλεσμα μιας εκλογικής συγκυρίας. Το ΠΑΣΟΚ κατάφερε να εκφράσει ένα μεγάλο τμήμα της κοινωνίας που αναζητούσε πολιτική εκπροσώπηση μετά τη δικτατορία και να συνδυάσει την εθνική ανεξαρτησία, τη λαϊκή κυριαρχία και την κοινωνική αλλαγή με ένα μαζικό πολιτικό σχέδιο.
Αυτό είναι, ίσως, και το μεγαλύτερο παράδοξο της ιστορίας του: ένα κίνημα που ξεκίνησε το 1974 ως ένα ετερόκλητο άθροισμα πολιτικών και ιδεολογικών ρευμάτων κατάφερε μέσα σε λίγα χρόνια να μετατραπεί σε ένα από τα ισχυρότερα κόμματα εξουσίας της μεταπολιτευτικής Ελλάδας.
Η «3η του Σεπτέμβρη» δεν ήταν, επομένως, απλώς μια ημερομηνία. Ήταν η αφετηρία μιας πολιτικής διαδρομής που επηρέασε βαθιά την ελληνική κοινωνία, την οικονομία και το πολιτικό σύστημα.