Η 22α Μαΐου αποτελεί έναν ιστορικό σταθμό για την αντιδικτατορική δράση στην Ελλάδα. Σαν σήμερα το 1973, γράφτηκε ο επίλογος της προετοιμασίας και η αρχή της αποκάλυψης του Κινήματος του Ναυτικού.
Επρόκειτο για μια ευρεία και οργανωμένη συνωμοσία αξιωματικών του Πολεμικού Ναυτικού, η οποία είχε ως μοναδικό στόχο την ανατροπή της Χούντας και την άμεση αποκατάσταση της Δημοκρατίας. Παρότι το κίνημα προδόθηκε την ημέρα που είχε οριστεί για την εκδήλωσή του, η πολιτική του απήχηση κατάφερε να καταφέρει ένα καίριο πλήγμα στο καθεστώς των Απριλιανών.
Το χρονικό της σημερινής επετείου και η προδοσία
Η ημερομηνία για την εκδήλωση του κινήματος είχε οριστεί για την 22α Μαΐου, καθώς εκείνη την ημέρα θα έπλεε στο Αιγαίο μια μοίρα νατοϊκών πλοίων. Την παραμονή της μεγάλης εξέγερσης, οι μυημένοι αξιωματικοί υποψιάστηκαν ότι το σχέδιό τους είχε γίνει αντιληπτό από το δικτατορικό καθεστώς και αποφάσισαν την προσωρινή αναβολή του. Οι φόβοι τους επιβεβαιώθηκαν το βράδυ της ίδιας ημέρας, όταν στρατιωτικές δυνάμεις υπό τις διαταγές του Αρχηγού των Ενόπλων Δυνάμεων, στρατηγού Οδυσσέα Αγγελή, περικύκλωσαν τον Ναύσταθμο. Από το πρωί της επόμενης ημέρας, 23ης Μαΐου, η Χούντα εξαπέλυσε ένα κύμα αθρόων συλλήψεων, σκληρών ανακρίσεων και απάνθρωπων βασανιστηρίων για να καταστείλει την εξέγερση.
Η γέννηση και η οργάνωση της συνωμοσίας
Το Πολεμικό Ναυτικό, ένα στρατιωτικό σώμα με παραδοσιακά φιλελεύθερες καταβολές, είχε κρατήσει σαφείς αποστάσεις από το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967, γεγονός που επισφραγίστηκε τότε με την άμεση παραίτηση του αρχηγού του, Κωνσταντίνου Εγκολφόπουλου. Ο πρώτος συνωμοτικός πυρήνας άρχισε να σχηματίζεται το 1969 από τους Πλωτάρχες Παππά, Σέκερη και Μάλιαρη. Μέχρι το 1973, το δίκτυο είχε επεκταθεί σημαντικά, καθώς επίλεκτοι μυημένοι αξιωματικοί είχαν αναλάβει τη διοίκηση καίριων αντιτορπιλικών. Στο κίνημα συμμετείχαν επίσης στελέχη του Στρατού και της Αεροπορίας, πολίτες μέλη αντιστασιακών οργανώσεων, αλλά και απόστρατοι, όπως ο Βαρδής Βαρδινογιάννης, ο οποίος είχε αναλάβει τον ανεφοδιασμό των πλοίων με καύσιμα από την οικογενειακή του επιχείρηση.
Το φιλόδοξο σχέδιο της εξέγερσης
Το τελικό σχέδιο οριστικοποιήθηκε μετά την εξέγερση της Νομικής τον Φεβρουάριο του 1973, όταν οι κινηματιές πήραν το λαϊκό μήνυμα και αποφάσισαν να δράσουν, κοινοποιώντας τις προθέσεις τους στους Κωνσταντίνο Καραμανλή, Ευάγγελο Αβέρωφ και τον εξόριστο Βασιλιά Κωνσταντίνο. Το πλάνο προέβλεπε τον πλήρη αποκλεισμό του Πειραιά και άλλων κεντρικών λιμανιών της χώρας, καθώς και την κατάληψη της Σύρου, η οποία θα αποτελούσε το βασικό ορμητήριο των δυνάμεών τους. Εκεί σκόπευαν να καταλάβουν τη Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών και να τοποθετήσουν διοικητή τον μυημένο απόστρατο ταγματάρχη Σπύρο Μουστακλή. Μόλις επικρατούσαν, σκόπευαν να καλέσουν πολιτικούς όλων των παρατάξεων για τον σχηματισμό κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας.
Η αντίδραση της Χούντας και η ανταρσία του «Βέλος»
Θέλοντας να υποβαθμίσει το γεγονός, η Δικτατορία εξέδωσε ανακοίνωση στην οποία έκανε λόγο για μια «οπερέτα ναυτικού κινήματος ολίγων αποστράτων αξιωματικών». Ωστόσο, η πραγματικότητα τη διέψευδε, καθώς οι συλλήψεις έφτασαν τις 79, εκ των οποίων οι 63 ανήκαν στο Ναυτικό. Σε εμβληματική μορφή της αντίστασης αναδείχθηκε ο Σπύρος Μουστακλής, ο οποίος βασανίστηκε άγρια στα κρατητήρια του ΕΑΤ-ΕΣΑ για 47 ημέρες, με αποτέλεσμα να υποστεί βαρύτατη αναπηρία. Λίγες ημέρες αργότερα, στις 25 Μαΐου 1973, το αντιτορπιλικό «Βέλος» με κυβερνήτη τον Νίκο Παππά αποχώρησε από άσκηση του ΝΑΤΟ στα ανοιχτά της Σαρδηνίας και κατέπλευσε στο Φιουμιτσίνο της Ιταλίας. Ο κυβερνήτης και το πλήρωμα ζήτησαν πολιτικό άσυλο, προκαλώντας παγκόσμιο ενδιαφέρον και ξεσκεπάζοντας διεθνώς το αφήγημα της Χούντας ότι ήλεγχε πλήρως το στράτευμα.
Η ιστορική και πολιτική αποτίμηση
Τελικά, κανένας από τους 79 συλληφθέντες δεν οδηγήθηκε σε δίκη, καθώς μέχρι τις 27 Αυγούστου 1973 η Χούντας τούς χορήγησε αμνηστία και τους άφησε ελεύθερους, φοβούμενη το πολιτικό κόστος μιας ανοιχτής σύγκρουσης με έναν ολόκληρο κλάδο των Ενόπλων Δυνάμεων. Αν και το Κίνημα του Ναυτικού απέτυχε στο επιχειρησιακό σκέλος, πέτυχε απόλυτα στο πολιτικό του κομμάτι. Απέδειξε έμπρακτα ότι το δικτατορικό καθεστώς κλυδωνιζόταν εκ των έσω και στη βάση του. Στην προσπάθειά του να διασωθεί, το καθεστώς Παπαδόπουλου επιχείρησε στη συνέχεια μια ελεγχόμενη «φιλελευθεροποίηση», η οποία όμως κατέρρευσε οριστικά λίγους μήνες μετά, με την εξέγερση του Πολυτεχνείου και το εσωτερικό πραξικόπημα του Ιωαννίδη.
