Περίληψη
Το άρθρο αυτό εξετάζει τη φύση και τον ρόλο του Στρατιωτικού Σχολείου της Αίγινας (1828–1831) και του λεγόμενου «Λόχου Ευελπίδων», σε αντιδιαστολή με τη μεταγενέστερη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων του Ναυπλίου.
Εισαγωγή
Η ιστορία της στρατιωτικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα κατά τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας αποτελεί ένα πεδίο όπου η ιστοριογραφία, η εθνική αφήγηση και η τοπική μνήμη συχνά αλληλοεπικαλύπτονται.
Ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα αυτής της σύγχυσης είναι η ταύτιση του Στρατιωτικού Σχολείου της Αίγινας (1828–1831) και του λεγόμενου «Λόχου Ευελπίδων» με τη μεταγενέστερη «Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων», όπως αυτή διαμορφώθηκε στο Ναύπλιο και ιδίως κατά την οθωνική περίοδο. Η ταύτιση αυτή, αν και κατανοητή, είναι ιστορικά προβληματική. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για δύο διαφορετικές φάσεις ενός εξελισσόμενου θεσμού. Η πρώτη, η καποδιστριακή, έχει χαρακτήρα μεταβατικό και πρακτικό, ενώ η δεύτερη φάση, η οθωνική, χαρακτηρίζεται από θεσμική σταθερότητα και ακαδημαϊκή συγκρότηση.
Η ίδρυση της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων θεωρείται συνήθως ως η απαρχή της στρατιωτικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα. Ωστόσο, η αντίληψη αυτή συχνά παραβλέπει μια ουσιώδη διάκριση πως το αρχικό Στρατιωτικό Σχολείο της Αίγινας με το «Λόχο των Ευελπίδων», δεν ταυτίζονται θεσμικά ούτε λειτουργικά, με τη μεταγενέστερη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων του Ναυπλίου.
Η διάκριση αυτή δεν αποτελεί απλώς φιλολογική λεπτομέρεια. Αντίθετα, φωτίζει τη διαδικασία μετάβασης από τους επαναστατικούς στρατούς στη συγκρότηση κρατικών ενόπλων δυνάμεων και αποκαλύπτει τον μεταβατικό χαρακτήρα των καποδιστριακών θεσμών.
Σκοπός του παρόντος άρθρου είναι να αποσαφηνίσει αυτή τη διάκριση, να αναδείξει τον πραγματικό ρόλο της Αίγινας στη δημιουργία της στρατιωτικής εκπαίδευσης και να εντάξει το ζήτημα στο ευρύτερο πλαίσιο της συγκρότησης του ελληνικού κράτους, συμπεριλαμβανομένης της παράλληλης ανάπτυξης της ναυτικής εκπαίδευσης.
Το ιστορικό πλαίσιο της Ελλάδας του 1828, ένα κράτος χωρίς θεσμούς
Όταν ο Ιωάννης Καποδίστριας αποβιβάστηκε στην Αίγινα τον Ιανουάριο του 1828 και ανέλαβε τη διακυβέρνηση της Ελλάδας, βρέθηκε αντιμέτωπος με μια κατάσταση σχεδόν πλήρους αποδιοργάνωσης. Βρέθηκε μπροστά σε ένα κράτος που υπήρχε περισσότερο ως πολιτική ιδέα παρά ως διοικητική πραγματικότητα. Η Επανάσταση είχε οδηγήσει στην απελευθέρωση σημαντικών εδαφών, αλλά δεν είχε δημιουργήσει σταθερούς θεσμούς. Το κράτος δεν διέθετε οργανωμένο στρατό, δεν είχε συγκροτημένη ενιαία διοίκηση, δεν υπήρχε ούτε πειθαρχία ούτε εκπαίδευση. Οι ένοπλες δυνάμεις αποτελούνταν από άτακτα σώματα, που λειτουργούσαν με βάση προσωπικές σχέσεις μεταξύ οπλαρχηγών και ανδρών[1],τα οποία ήταν πιστά στους τοπικούς καπεταναίους και όχι σε μια κεντρική εξουσία.
Η πρόκληση ήταν διπλή. Από τη μία πλευρά, έπρεπε να δημιουργηθεί τακτικός στρατός και από την άλλη έπρεπε να διαρραγεί ο δεσμός προσωπικής εξάρτησης μεταξύ οπλαρχηγών και στρατιωτών. Ο Καποδίστριας αντιλήφθηκε αμέσως ότι χωρίς τη δημιουργία τακτικού στρατού, δεν μπορούσε να υπάρξει ούτε πειθαρχία ούτε και «κράτος».
Για τον σκοπό αυτό προχώρησε σε μια σειρά μέτρων:
- ενσωμάτωση των οπλαρχηγών στη νέα ιεραρχία απονέμοντάς τους βαθμούς,
- δημιουργία τακτικών μονάδων στρατού
- ίδρυση εκπαιδευτικών στρατιωτικών ιδρυμάτων.
Η στρατιωτική εκπαίδευση αποτέλεσε τον πυρήνα αυτής της προσπάθειας και ήταν αναγκαία προϋπόθεση για τη δημιουργία πειθαρχημένου στρατεύματος. Δεν επρόκειτο απλώς για μετάδοση γνώσεων, αλλά για διαμόρφωση νέας στρατιωτικής νοοτροπίας. Αποτελούσε μέρος μιας ευρύτερης μετάβασης από τον επαναστατικό στον οργανωμένο στρατό.
Η Αίγινα ως εργαστήριο κρατικής συγκρότησης, πρώτο διοικητικό και εκπαιδευτικό κέντρο
Η επιλογή της Αίγινας ως πρώτης έδρας της κυβέρνησης (1828–1829) εντάσσεται σε μια στρατηγική συγκέντρωσης διοικητικών και εκπαιδευτικών λειτουργιών. Το νησί προσέφερε ασφάλεια, πρόσβαση στη θάλασσα και σχετική απομόνωση από τις εστίες των συγκρούσεων στην ηπειρωτική χώρα. Κυρίως, όμως, η Αίγινα αποτέλεσε το «εργαστήριο» συγκρότησης των πρώτων κρατικών θεσμών. Εκεί ιδρύθηκαν:
- το Ορφανοτροφείο, που λειτουργούσε και ως εκπαιδευτικό κέντρο
- το Κεντρικό Σχολείο
- το Στρατιωτικό Σχολείο.
- το Εθνικό Τυπογραφείο και
- διοικητικές υπηρεσίες
Η συγκρότηση και η συγκέντρωση αυτών των θεσμών, δείχνει ότι ο Καποδίστριας αντιλαμβανόταν την εκπαίδευση ως βασικό εργαλείο κρατικής συγκρότησης και αποσκοπούσε στη δημιουργία ενός πυρήνα κρατικής λειτουργίας[2], το δε Στρατιωτικό Σχολείο της Αίγινας, εντάσσεται ακριβώς σε αυτό το πλαίσιο. Δεν αποτελούσε απομονωμένο θεσμό, αλλά μέρος ενός συνολικού σχεδίου κρατικής συγκρότησης.
Το Στρατιωτικό Σχολείο της Αίγινας (1828–1831)
Το Στρατιωτικό Σχολείο ιδρύθηκε το 1828 με σκοπό την άμεση παραγωγή στελεχών, τη βασική εκπαίδευση αξιωματικών με θεωρητική και πρακτική κατάρτιση και την πειθαρχική διαμόρφωση των νέων στελεχών του τακτικού στρατού. Το σχολείο στεγάστηκε κυρίως στο Ορφανοτροφείο και οργανώθηκε με το διάταγμα της 22ας Φεβρουαρίου 1829 «Περί οργανισμού Στρατιωτικής Κεντρικής Σχολής»[3]
Πρώτος διευθυντής του σχολείου ήταν ο Γάλλος αξιωματικός του πυροβολικού, Ζαν Πωζιέ (Jean-Henri Pierre Auguste Pauzie-Banne), συνδεδεμένος με τη Γαλλική Στρατιωτική Αποστολή του Μοριά, που του είχε ανατεθεί από τον Καποδίστρια η μελέτη και η οργάνωση του «Κεντρικού Πολεμικού Σχολείου», του πρόδρομου της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων.
Το εκπαιδευτικό του πρόγραμμα στηρίχθηκε στο πρότυπο της Γαλλικής Πολυτεχνικής, προσαρμοσμένο στις ελληνικές ανάγκες. Ο ίδιος ανέλαβε τη διοίκηση της Σχολής επιβλέποντας τη δομή, το πρόγραμμα σπουδών και την εκπαίδευση των πρώτων Αξιωματικών. Το πρόγραμμα περιλάμβανε μαθήματα μαθηματικών, παραστατικής γεωμετρίας, μαθηματικής μηχανικής, οχυρωματικής, πυροβολικού, στρατιωτικής τακτικής και χαρτογραφίας, ενώ ιδιαίτερη έμφαση δινόταν και στη φυσική αγωγή και στην πειθαρχία. Με τον τρόπο αυτό επιδιωκόταν η δημιουργία ενός σώματος αξιωματικών που θα μπορούσε να οργανώσει τον στρατό και να εισαγάγει σύγχρονες στρατιωτικές πρακτικές.
Σύμφωνα με τον οργανισμό αυτό, η εκπαίδευση ήταν τριετής που συνδύαζε τη θεωρία και την πράξη και περιλάμβανε μαθηματικά, γεωμετρία, πυροβολική, οχυρωματική και βασικές αρχές στρατιωτικής τακτικής. Ιδιαίτερη έμφαση δινόταν και στη φυσική αγωγή και στην πειθαρχία. Αξιοσημείωτο όμως είναι ότι η ιστορία (γενική ή στρατιωτική), δεν διδασκόταν στα πρώτα έτη λειτουργίας[4]. Η εκπαίδευση ήταν κυρίως τεχνική και προσανατολισμένη στις άμεσες ανάγκες του στρατού.
Οι περιορισμένοι πόροι, η έλλειψη βιβλίων και συγγραμμάτων[5] αποτελούσαν σημαντικό πρόβλημα. Οι μαθητές βασίζονταν σε σημειώσεις και στην προφορική διδασκαλία, ενώ η εκπαιδευτική διαδικασία συνδεόταν άμεσα με τις στρατιωτικές ανάγκες και την ανάγκη άμεσης στελέχωσης του στρατού.
Το σχολείο λειτούργησε κυρίως ως κέντρο βασικής εκπαίδευσης και πειθαρχίας, προσανατολισμένο στις άμεσες ανάγκες στελέχωσης του στρατού. η δε ίδρυση και οργάνωση του επιβεβαιώνει τη βούληση του Καποδίστρια, να δημιουργήσει ένα οργανωμένο στρατό, μέσω μιας θεσμικής εκπαίδευσης[6].
Ο Λόχος Ευελπίδων, εκπαιδευτικό σώμα ή στρατιωτική μονάδα;
Βασικό στοιχείο της λειτουργίας του Στρατιωτικού σχολείου της Αίγινας, ήταν ο λεγόμενος «Λόχος Ευελπίδων» (1 Ιουλίου 1828-12 Ιανουαρίου 1829). Ο ρόλος του Λόχου αυτού, ήταν να εκπαιδεύει τους μελλοντικούς αξιωματικούς, να λειτουργεί ως πρότυπο τακτικού σώματος και να εφαρμόζει στην πράξη την εκπαίδευση. Το όνομα «Ευελπίδων» που δόθηκε από τον Καποδίστρια, είναι ένας όρος, που έχει οδηγήσει σε σημαντική ιστορική σύγχυση, καθώς συχνά ταυτίζεται με τη μεταγενέστερη Σχολή Ευελπίδων.
Η λέξη «εύελπις», έχει βαθιά ρίζα στην αρχαία ελληνική γλώσσα και φέρει ισχυρό εννοιολογικό φορτίο. Προέρχεται από τη σύνθεση του επιρρήματος «εὖ» (καλώς) και του ουσιαστικού «ἐλπίς» (ελπίδα), και δηλώνει εκείνον που έχει καλές ελπίδες ή που εμπνέει ελπίδα για το μέλλον. Στην αρχαία γραμματεία, ο «εύελπις» δεν είναι απλώς ο αισιόδοξος, αλλά ο άνθρωπος που, διαθέτοντας θάρρος, πίστη στις δυνάμεις του και ηθική συγκρότηση, προδιαγράφει μια ευνοϊκή εξέλιξη. Η υιοθέτηση του όρου για τους μαθητές του πρώτου στρατιωτικού σχολείου της Ελλάδας από τον Καποδίστρια δεν υπήρξε τυχαία. Οι «Ευέλπιδες» θεωρούνταν οι νέοι εκείνοι που ενσάρκωναν τις προσδοκίες του νεοσύστατου κράτους, οι μελλοντικοί αξιωματικοί που θα συνέβαλλαν στη συγκρότηση ενός οργανωμένου στρατού και, κατ’ επέκταση, στη σταθεροποίηση και πρόοδο της χώρας. Έτσι, η ονομασία δεν λειτουργούσε μόνο ως τίτλος, αλλά ως ιδεολογική δήλωση και παιδαγωγικό πρότυπο.
Στην πραγματικότητα δηλαδή, ο Λόχος των Ευελπίδων, δεν ήταν σχολή με τη σύγχρονη έννοια, ήταν ένα υβριδικό σχήμα. Από την μία πλευρά είχε ταυτόχρονα μαθητές, στρατιώτες και μελλοντικούς αξιωματικούς και από την άλλη λειτουργούσε ως κανονική στρατιωτική μονάδα, με στρατιωτική πειθαρχία και κανονισμούς που συμμετείχε σε ασκήσεις και επιχειρήσεις. Η διπλή αυτή φύση, χαρακτηριστική της καποδιστριακής περιόδου, αντανακλά τον μεταβατικό χαρακτήρα της εποχής αφού δεν υπήρχε ακόμη σαφής διάκριση μεταξύ εκπαίδευσης και ενεργού υπηρεσίας.
Ο «Λόχος των Ευελπίδων» του Στρατιωτικού σχολείου της Αίγινας, δεν ήταν η Σχολή Ευελπίδων όπως την γνωρίζουμε, αφού δεν υπήρχε σταθερός οργανισμός με μακροχρόνια συνέχεια (μη πλήρης θεσμική οργάνωση), ο Λόχος λειτουργούσε ως μονάδα και όχι ως ακαδημαϊκό ίδρυμα, και γιατί ήταν μέρος της προσπάθειας συγκρότησης του κράτους εν καιρώ κρίσης, είχε δηλαδή μεταβατική λειτουργία.
Οι πρώτοι μαθητές του Λόχου Ευελπίδων, του Στρατιωτικού Σχολείου της Αίγινας, υπήρξαν ολιγάριθμοι (περίπου 8–12 αρχικά) και προέρχονταν κυρίως από το Ορφανοτροφείο της Αίγινας και από οικογένειες αγωνιστών της Επανάστασης.
Οι διαθέσιμες αρχειακές πηγές δεν επιτρέπουν την πλήρη και ασφαλή ταυτοποίηση όλων των ονομάτων τους, γεγονός που αντανακλά τον μεταβατικό χαρακτήρα της σχολής και τις συνθήκες της εποχής. Είναι, ωστόσο, βέβαιο ότι οι πρώτοι αυτοί «Ευέλπιδες» αποτέλεσαν τον αρχικό πυρήνα στελεχών του τακτικού στρατού, ιδίως στα τεχνικά όπλα, όπως το πυροβολικό και το μηχανικό. Πολλοί από αυτούς εντάχθηκαν άμεσα στις υπηρεσίες του κράτους, πριν ακόμη ολοκληρωθεί η εκπαίδευσή τους, γεγονός που καταδεικνύει ότι η σχολή λειτουργούσε περισσότερο ως φυτώριο στελεχών παρά ως πλήρως οργανωμένη στρατιωτική ακαδημία, ενώ όσοι δεν ολοκλήρωσαν επιτυχώς την κανονική εκπαίδευση, χρησιμοποιήθηκαν άμεσα ως υπαξιωματικοί.
Είναι βέβαιο ότι αυτοί οι απόφοιτοι στελέχωσαν τον νεοσύστατο τακτικό στρατό και αποτέλεσαν τον πυρήνα μιας νέας κατηγορίας αξιωματικών, οι οποίοι συνδύαζαν πρακτική εμπειρία και στοιχειώδη θεωρητική εκπαίδευση. Στελέχη αυτής της γενιάς διακρίθηκαν στη μετέπειτα πορεία του ελληνικού κράτους, είτε στο στράτευμα είτε στη δημόσια ζωή, συμβάλλοντας καθοριστικά στη μετάβαση από τον επαναστατικό στον οργανωμένο στρατό.
Πρόσωπα που συνδέονται με τους πρώτους «Ευέλπιδες» είναι ο Ιωάννης Κορωναίος, που διακρίθηκε σε μεταγενέστερες επιχειρήσεις και έφτασε σε ανώτερους βαθμούς, ο Δημήτριος Καλλέργης, αξιωματικός και πολιτικός και πρωταγωνιστής της Επανάστασης της 3ης Σεπτεμβρίου 1843, κ.α.
Παράλληλη εξέλιξη η ναυτική εκπαίδευση
Η εκπαιδευτική πολιτική του Καποδίστρια δεν περιορίστηκε στη δημιουργία ενός στρατιωτικού σχολείου, αλλά ανέπτυξε ένα παράλληλο σύστημα εκπαίδευσης, αφενός την εκπαίδευση αξιωματικών του Ναυτικού μέσω του Στρατιωτικού Σχολείου της Αίγινας και αφετέρου στην εκπαίδευση πληρωμάτων μέσω του Ναυστάθμου Πόρου. Αυτή η παράλληλη ανάπτυξη στρατιωτικής και ναυτικής εκπαίδευσης, δείχνει ότι η καποδιστριακή πολιτική δεν οικοδομούσε απλώς στρατό, αλλά στόχευε στη συγκρότηση ολοκληρωμένου αμυντικού συστήματος.
Στα φύλλα της Γενικής Εφημερίδος καταγράφονται οι σχετικές με το ναυτικό και τη συγκρότηση του στόλου διοικητικές πράξεις, γεγονός που αποδεικνύει ότι η στρατιωτική και η ναυτική οργάνωση αποτελούσαν ενιαίο πρόγραμμα[7].
Ο Ναύσταθμος Πόρου, που οργανώθηκε το 1828, αποτέλεσε την πρώτη μόνιμη ναυτική βάση του ελληνικού κράτους. Εκεί συγκεντρώθηκαν τα πολεμικά πλοία και οργανώθηκαν υπηρεσίες επισκευής, ανεφοδιασμού και διοίκησης του στόλου[8]
Το σημαντικότερο, όμως, ήταν ότι στον Πόρο πραγματοποιήθηκε η πρώτη συστηματική εκπαίδευση ναυτών, ναυτοπαίδων και πυροβολητών πλοίων[9].
Οι λεγόμενοι ναυτοπαίδες εκπαιδεύονταν από πολύ νωρίς, στη ναυτική πειθαρχία, στον χειρισμό πλοίων, στο ναυτικό πυροβολικό και σε βασικές τεχνικές αλλά και ναυτικές εργασίες.
Η εκπαίδευση αυτή είχε πρακτικό χαρακτήρα, στόχευε στη δημιουργία μόνιμων πληρωμάτων, απαραίτητων για τη λειτουργία ενός κρατικού στόλου[10].
Η άφιξη της νέας, πρώτης ατμοκίνητης, κορβέτας Καρτερία (3/9/1826), ανέδειξε την ανάγκη για τεχνικά καταρτισμένο προσωπικό και προστέθηκαν μαθήματα.
Έτσι, η στρατιωτική και η ναυτική εκπαίδευση αναπτύσσονταν παράλληλα ως δύο σκέλη της ίδιας πολιτικής και λειτουργούσαν συμπληρωματικά. Η Αίγινα παρήγαγε αξιωματικούς και ο Πόρος πληρώματα. Πρόκειται για την πρώτη συνειδητή προσπάθεια δημιουργίας ολοκληρωμένου στρατιωτικού και ναυτικού εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα.
Η εξέγερση των Υδραίων και η καταστροφή του στόλου στον Πόρο το 1831 αποτέλεσαν καθοριστικό πλήγμα. Η ανατίναξη της φρεγάτας «Ελλάς» και άλλων πλοίων, κατέστρεψε τον πυρήνα του στόλου, διέκοψε την εκπαίδευση και αποδιοργάνωσε τον ναύσταθμο[11].
Λίγο αργότερα, το ίδιο έτος, η δολοφονία του Καποδίστρια διέκοψε τη μεταρρυθμιστική προσπάθεια και έθεσε τέλος στην πρώτη αυτή προσπάθεια.
Η μεταφορά στο Ναύπλιο
Το 1829 η κυβέρνηση μεταφέρεται στο Ναύπλιο. Μαζί της μεταφέρεται και το κέντρο της στρατιωτικής εκπαίδευσης, το Στρατιωτικό Σχολείο. Η μεταφορά αυτή δεν ήταν απλώς γεωγραφική. Σήμανε την αρχή μιας νέας φάσης που ανέδειξε το Ναύπλιο σε διοικητικό κέντρο.
Όπως αναφέρει ο Καποδίστριας σε επιστολή του προς τον Ambroise Firmin Didot, η μεταφορά αυτή αποσκοπούσε «εις το να επιταχυνθή η ανακάθαρσις και ανοικοδόμησις του Ναυπλίου και του Άργους[12]¨.
Στο Ναύπλιο δημιουργήθηκαν πιο σταθεροί θεσμοί, συγκροτήθηκε το Σπουδαστικό Συμβούλιο και οργανώθηκε καλύτερα το πρόγραμμα σπουδών. Έτσι, το Στρατιωτικό Σχολείο από το 1830 άρχισε να αποκτά μια πιο συστηματική μορφή και η μεταφορά αυτή συνδέθηκε με τη μετάβαση σε πιο σταθερές διοικητικές δομές.
Η εξέλιξη της στρατιωτικής εκπαίδευσης (1828–1834) και η κριτική των πηγών
Η συγκρότηση της στρατιωτικής εκπαίδευσης κατά την καποδιστριακή περίοδο δεν υπήρξε αποτέλεσμα μιας ενιαίας και εξαρχής πλήρως διαμορφωμένης θεσμικής παρέμβασης, αλλά εξελίχθηκε σταδιακά μέσα από διαδοχικές φάσεις, οι οποίες αποτυπώνονται με διαφορετικό τρόπο στις πρωτογενείς και δευτερογενείς πηγές.
Η πρώτη φάση τοποθετείται στην Αίγινα και συνδέεται με τη συγκρότηση του «Λόχου των Ευελπίδων». Με ψήφισμα της 21ης Δεκεμβρίου 1828, το οποίο δημοσιεύθηκε στη Γενική Εφημερίδα της Ελλάδος (αρ. 97, 29 Δεκεμβρίου 1828), ο Καποδίστριας προχώρησε στην επίσημη επικύρωση του σώματος αυτού, το οποίο λειτουργούσε ως στρατιωτική μονάδα με έντονο εκπαιδευτικό χαρακτήρα[13]. Η ίδια η ορολογία των πηγών δεν παραπέμπει σε συγκροτημένη στρατιωτική σχολή, αλλά σε ένα σώμα στο οποίο οι μαθητές-στρατιώτες εκπαιδεύονταν ταυτόχρονα θεωρητικά και πρακτικά, χωρίς σαφή διάκριση μεταξύ εκπαίδευσης και υπηρεσίας.
Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνεται και από τα φύλλα της Γενικής Εφημερίδος των ετών 1828–1829, όπου ο «Λόχος των Ευελπίδων» εμφανίζεται ενταγμένος στη δομή του τακτικού στρατού και όχι ως αυτοτελές ακαδημαϊκό ίδρυμα[14]. Η απουσία σαφώς καθορισμένης διοικητικής δομής, οργανωμένου προγράμματος σπουδών και διακριτών βαθμίδων εκπαίδευσης ενισχύει την άποψη ότι πρόκειται για μεταβατικό σχήμα.
Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και το διάταγμα της 22ας Φεβρουαρίου 1829 «Περί οργανισμού Στρατιωτικής Κεντρικής Σχολής», το οποίο εκδόθηκε στην Αίγινα[15].
Παρά τη χρήση του όρου «Κεντρική Σχολή», το περιεχόμενο και η πρακτική εφαρμογή του δεν αντιστοιχούν ακόμη σε πλήρως ανεπτυγμένο θεσμό στρατιωτικής εκπαίδευσης. Το διάταγμα αυτό αποτυπώνει κυρίως την πρόθεση της διοίκησης να οργανώσει συστηματικότερα την εκπαίδευση, χωρίς όμως να έχει επιτευχθεί ακόμη η πλήρης θεσμοθέτηση.
Η καθοριστική τομή πραγματοποιείται με τη μεταφορά της κυβέρνησης και του εκπαιδευτικού κέντρου στο Ναύπλιο στα τέλη του 1829[16]. Στο νέο αυτό διοικητικό περιβάλλον, η στρατιωτική εκπαίδευση αποκτά πιο σταθερή οργανωτική μορφή και επιχειρείται η ενοποίηση των επιμέρους εκπαιδευτικών δομών. Κατά την περίοδο αυτή συγκροτείται η λεγόμενη «Στρατιωτική Κεντρική Σχολή», η οποία προκύπτει από τη συνένωση της εκπαίδευσης του Λόχου Ευελπίδων με εκείνη της Σχολής πυροβολητών και οργανώνεται σε τρεις διακριτές τάξεις[17]. Οι δύο πρώτες τάξεις παρείχαν θεωρητική εκπαίδευση, ενώ η τρίτη επικεντρωνόταν στην πρακτική εφαρμογή, γεγονός που αποτυπώνει την πρώτη σαφή προσπάθεια διαχωρισμού επιπέδων σπουδών.
Η διαφοροποίηση αυτή μεταξύ της περιόδου της Αίγινας και εκείνης του Ναυπλίου δεν αποτυπώνεται πάντοτε με σαφήνεια στη μεταγενέστερη βιβλιογραφία. Πολλές μελέτες τείνουν να συγχωνεύουν τις δύο φάσεις, παρουσιάζοντας τη στρατιωτική εκπαίδευση ως ενιαίο θεσμό ήδη από το 1828[18]. Η προσέγγιση αυτή οδηγεί σε αναχρονιστική απόδοση θεσμικών χαρακτηριστικών σε ένα αρχικά μεταβατικό και πρακτικό σύστημα εκπαίδευσης.
Η κριτική εξέταση των πηγών επιβάλλει, συνεπώς, τη σαφή διάκριση μεταξύ δύο σταδίων: της καποδιστριακής φάσης της Αίγινας (1828–1829), όπου κυριαρχεί ο Λόχος Ευελπίδων ως εκπαιδευτική-στρατιωτική μονάδα, και της φάσης του Ναυπλίου (από τα τέλη του 1829), όπου διαμορφώνεται για πρώτη φορά ένα ενιαίο και θεσμοθετημένο σύστημα στρατιωτικής εκπαίδευσης.
Ο πρώην υπολοχαγός του Αγγλικού στρατού, Κορσικανός (Γαλλικής υπηκοότητας) Ρωμύλο ντε Σαντέλλι (Romylo de Santelli) φαίνεται ότι ανέλαβε τη διεύθυνση της σχολής μετά τη μεταφορά της στο Ναύπλιο, χωρίς ωστόσο να υπάρχουν σαφώς τεκμηριωμένες ημερομηνίες ανάληψης και παύσης. Η θητεία του υπήρξε σύντομη και, σύμφωνα με τη μεταγενέστερη ιστοριογραφία, δεν κρίθηκε επιτυχής, γεγονός που οδήγησε στην αντικατάστασή του από τον Ζαν Ανρί Πωζιέ ( Jean-Henri Pauzie-Banne) κατά το 1830. Βασικός λοιπόν οργανωτής εκπαίδευσης και διευθυντής της σχολής ήταν ο Jean-Henri Pauzie-Banne, που θεωρείται και ο πρώτος διοικητής της Σχολής, ενώ χαρτογραφία δίδασκε ο Jean-Pierre Eugene Peytier, οχυρωματικά έργα ο επτανήσιος Σταμάτης Βούλγαρης και στρατιωτική μηχανική ο Auguste Theodore Garnot.
Το 1831 αποφοίτησαν οι πρώτοι οκτώ Ανθυπολοχαγοί πυροβολικού στο Ναύπλιο, με τον Καποδίστρια να τους απονείμει τις επωμίδες της στολής τους. Λίγο αργότερα, ο Καποδίστριας διόρισε στη θέση του διευθυντή της Σχολής τον Ρώσο Αντισυνταγματάρχη Πυροβολικού Νικολάι Ράυκο.
Η οθωνική περίοδος και η Σχολή Ευελπίδων
Η πραγματική, όμως, μεταμόρφωση της στρατιωτικής εκπαίδευσης των Αξιωματικών, γίνεται μετά την άφιξη του Όθωνα και της βαυαρικής διοίκησης, που προχώρησαν σε πλήρη αναδιοργάνωση.
Με βασιλικό διάταγμα του 1834, θεσπίστηκε πλήρης και σαφής οργανισμός, αυξήθηκε η διάρκεια σπουδών σε 8 έτη, προστέθηκαν πολλά νέα μαθήματα, οργανώθηκαν προπαιδευτικές και εκπαιδευτικές τάξεις και πρόγραμμα σπουδών[19] και θεσπίστηκαν εξετάσεις και ιεραρχία.
Η Σχολή Ευελπίδων είχε πλέον σταθερή θεσμική μορφή ακαδημαϊκού χαρακτήρα, αφού απέκτησε ακαδημαϊκή μορφή, οργανωμένο σταθερό πρόγραμμα, πολυετή φοίτηση και σαφή διοικητική δομή.
Στη διάρκεια της λειτουργίας της σχολής στην οθωνική περίοδο, διοικητές υπήρξαν ο Συνταγματάρχης Σπύρος Μήλιος (το 1840), ο Πάνος Κολοκοτρώνης, υιός του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη (το 1881) κ.α. ενώ αποφοίτησαν αξιωματικοί που κατέλαβαν πρωταγωνιστικό ρόλο στην ιστορία της Ελλάδας, όπως ο Παύλος Μελάς, ο Στυλιανός Γονατάς, ο Αλέξανδρος Παπάγος, ο Ιωάννης Μεταξάς καθώς και πολλά μέλη της βασιλικής οικογένειας όπως ο Γεώργιος ο Β΄ και ο Κωνσταντίνος ο Α΄.
Οι ξένοι αξιωματικοί και η μεταφορά στρατιωτικής και ναυτικής τεχνογνωσίας
Η συγκρότηση των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων κατά την καποδιστριακή περίοδο δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί χωρίς τη συμβολή ξένων αξιωματικών, οι οποίοι μετέφεραν πολύτιμη στρατιωτική και ναυτική εμπειρία, από τα ευρωπαϊκά κράτη.
Η παρουσία τους εντάσσεται τόσο στο ευρύτερο φιλελληνικό ρεύμα όσο και στην πρακτική ανάγκη δημιουργίας τακτικού στρατού και οργανωμένου ναυτικού σε ένα κράτος που στερούνταν οργανωμένης στρατιωτικής παράδοσης σε επίπεδο τακτικού στρατού και τεχνικών όπλων.
Στο Στρατιωτικό Σχολείο της Αίγινας, αλλά και γενικότερα στη διαμόρφωση των πρώτων τακτικών μονάδων, καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισαν αξιωματικοί κυρίως γαλλικής, ιταλικής και Αγγλικής προέλευσης, πολλοί εκ των οποίων είχαν υπηρετήσει στους Ναπολεόντειους πολέμους. Ιδιαίτερη σημασία είχε η συμβολή τους στην εκπαίδευση τεχνικών όπλων, όπως το πυροβολικό και το μηχανικό με την οχυρωματική και χαρτογραφία, τα οποία απαιτούσαν μαθηματικές και επιστημονικές γνώσεις που έλειπαν από την ελληνική στρατιωτική εμπειρία της επαναστατικής περιόδου. Η σημασία της παρουσίας των ξένων αξιωματικών καταγράφεται και στις σελίδες της Γενικής Εφημερίδος της Ελλάδος, όπου δημοσιεύονται διορισμοί, διαταγές και οργανωτικά μέτρα που αφορούν τη συγκρότηση στρατιωτικών σωμάτων και την εκπαίδευση στελεχών. Μέσα από αυτές τις δημοσιεύσεις διαφαίνεται η πρόθεση της καποδιστριακής διοίκησης να ενσωματώσει ευρωπαϊκά πρότυπα στρατιωτικής οργάνωσης.
Παράλληλα, στο ναυτικό, η παρουσία ξένων αξιωματικών και ειδικών, υπήρξε εξίσου σημαντική. Στον Ναύσταθμο Πόρου, αλλά και επί των πλοίων, εισήχθησαν κανόνες ναυτικής πειθαρχίας κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα, οργανωμένες διαδικασίες εκπαίδευσης πληρωμάτων και τεχνικές γνώσεις, σχετικές με το ναυτικό πυροβολικό και τη συντήρηση πλοίων.
Η ανάγκη για εξειδικευμένο προσωπικό έγινε ακόμη πιο εμφανής με την εμφάνιση νέων τεχνολογιών, όπως η ατμοκίνηση, η οποία απαιτούσε μηχανικούς και τεχνικά καταρτισμένους ναυτικούς με τεχνικές γνώσεις, άγνωστες μέχρι τότε στην ελληνική ναυτική παράδοση.
Η συμβολή των ξένων αξιωματικών δεν περιορίστηκε στη μεταφορά γνώσεων. Επηρέασαν βαθύτερα τη διαμόρφωση της στρατιωτικής και ναυτικής κουλτούρας του νέου κράτους, εισάγοντας την έννοια του επαγγελματία αξιωματικού, ο οποίος συνδυάζει θεωρητική κατάρτιση (συστηματική εκπαίδευση), πρακτική εμπειρία και αίσθηση καθήκοντος προς το κράτος.
Ωστόσο, η ενσωμάτωση αυτών των προτύπων δεν υπήρξε πάντοτε ομαλή. Συχνά συναντούσε αντιδράσεις από τα παραδοσιακά στρατιωτικά σώματα, τα οποία είχαν διαμορφωθεί μέσα από την εμπειρία της Επανάστασης και που λειτουργούσαν με διαφορετικές αντιλήψεις περί πειθαρχίας, στρατιωτικής οργάνωσης και διοίκησης.
Συνολικά, η παρουσία τους αποτέλεσε αναπόσπαστο στοιχείο της καποδιστριακής προσπάθειας εκσυγχρονισμού, τόσο στη στεριά όσο και στη θάλασσα, και συνέβαλε στη θεμελίωση των πρώτων μορφών επαγγελματικής στρατιωτικής και ναυτικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα. Η εκπαίδευση του προσωπικού αποτέλεσε βασική προτεραιότητα της κυβέρνησης και μέσω αυτής, η Ελλάδα εντάχθηκε σταδιακά στο ευρωπαϊκό στρατιωτικό και ναυτικό πρότυπο, θέτοντας τις βάσεις για τη δημιουργία οργανωμένων ενόπλων δυνάμεων και, συνακόλουθα, για τη θεσμική συγκρότηση του κράτους.
Η βασική διάκριση εκπαίδευσης στην Αίγινα και στο Ναύπλιο
Η Αίγινα ήταν η αρχή, αλλά όχι η ολοκληρωμένη μορφή μιας πλήρους σύγχρονης στρατιωτικής εκπαίδευσης και στην Αίγινα έγινε η πρώτη προσπάθεια μετατροπής ενός επαναστατικού στρατού σε τακτικό στρατό, μέσω της εκπαίδευσης. Η Αίγινα (1828–1831) δεν φιλοξένησε απλώς μια σχολή. Εκεί τέθηκαν τα θεμέλια. Εκεί γεννήθηκε η ιδέα ότι ένας στρατός δεν αρκεί να είναι γενναίος, πρέπει να είναι και μορφωμένος. Ο «Λόχος Ευελπίδων» της Αίγινας δεν ήταν η Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων με τη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα, αλλά ήταν το πρώτο της σπέρμα. Η αξία του «Λόχου Ευελπίδων» του σχολείου της Αίγινας, δεν είναι στο ότι «έβγαλε διάσημους αξιωματικούς», αλλά στο ότι δημιούργησε τον πρώτο τύπο μορφωμένου αξιωματικού, ότι έσπασε το σύστημα των οπλαρχηγών και ότι έβαλε τη βάση του επαγγελματικού στρατού.
Σε γενικές γραμμές, στην Αίγινα διαμορφώθηκε ένα μεταβατικό σύστημα εκπαίδευσης με περιορισμένη θεσμική συγκρότηση, ενώ στο Ναύπλιο αναπτύχθηκε σταδιακά μια θεσμοθετημένη σχολή με ακαδημαϊκό χαρακτήρα. Η διάκριση αυτή δεν είναι απλώς λεπτομέρεια. Είναι ουσιαστική για την κατανόηση της καποδιστριακής πολιτικής, της εξέλιξης του ελληνικού στρατού και της ιστορίας της στρατιωτικής εκπαίδευσης.
Συμπέρασμα
Το Στρατιωτικό Σχολείο της Αίγινας και ο Λόχος Ευελπίδων αποτελούν την απαρχή της στρατιωτικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα, όχι όμως την πλήρως διαμορφωμένη θεσμική της έκφραση. Πρόκειται για ένα μεταβατικό σχήμα, προσαρμοσμένο στις ανάγκες ενός κράτους που βρισκόταν υπό συγκρότηση.
Η εξέλιξη που ακολούθησε στο Ναύπλιο και ολοκληρώθηκε κατά την οθωνική περίοδο σηματοδοτεί τη μετάβαση από αυτή την αρχική, πρακτικά προσανατολισμένη εκπαίδευση σε μια θεσμοθετημένη και ακαδημαϊκά οργανωμένη στρατιωτική σχολή.
Η διάκριση αυτή μεταξύ της «καποδιστριακής» και της «οθωνικής» περιόδου, είναι κρίσιμη για την ιστορική κατανόηση της συγκρότησης των ενόπλων δυνάμεων. Η εμπειρία της Αίγινας δείχνει ότι η δημιουργία κράτους δεν πραγματοποιείται μόνο στο πεδίο της μάχης, αλλά και μέσω της εκπαίδευσης, η οποία αποτελεί θεμέλιο για τη διαμόρφωση οργανωμένου και πειθαρχημένου στρατού.
Ηρακλής Καλογεράκης
Βιβλιογραφία
- Douglas Dakin, The Greek Struggle for Independence
- Βασιλικό Διάταγμα, Περί οργανισμού της Σχολής Ευελπίδων, 1834
- Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, Αίγινα, τεύχη 1828–1831.
- Γλαράκης Γ, εκθέσεις προς Εθνοσυνέλευση
- Διδακτορική Διατριβή, Η Δομή και η Λειτουργία του Ναυτικού κατά την Καποδιστριακή Περίοδο,
- Καποδίστριας Ιωάννης. Επιστολαί, τόμ. Γ΄, Εθνικό τυπογραφείο, Αθήνα, 1976
- Καρκαζής Γεώργιος, Η Δομή και η Λειτουργία του Ναυτικού κατά την Καποδιστριακή Περίοδο. Διδακτορική διατριβή, Εθν. Καποδιστριακό Παν. Αθηνών, 2005
- Μαυροκορδάτος Αλ., διοικητικές αναφορές για τον στόλο
- Παπαγεωργίου Στέφανος, Η στρατιωτική πολιτική του Καποδίστρια – Δομή, οργάνωση και λειτουργία του Στρατού Ξηράς της Καποδιστριακής περιόδου, εκδ. Εστία, Αθήνα 1986.
- Παπαδόπουλος, Το Ναυτικό επί Καποδίστρια. Αθήνα, Υπηρεσία Ιστορίας ναυτικού, 1985
- Τρικούπης Σπυρίδων, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, 4 τόμοι, Τυπογραφία Ricardo, Λονδίνο, 1853–1857
- Φιλήμων Ιωάννης, Δοκίμιον ιστορικόν περί της Ελληνικής Επαναστάσεως, Εκ της Τυπογραφίας Κ. Ράλλη, 1834–1837
- Φωτόπουλος, Χρήστος. Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων (1828–1912). Αθήνα, ΣΣΕ, 1982
Πηγές διαδικτύου
- https://www.eefshp.org/en/jean-henri-pierre-auguste-pauzie-banne-founder-of-the-military-academy-in-greece/
- https://sse.army.gr/ektetameni-istoriki-anafora/
Παραπομπές
[1] Για τη δομή των επαναστατικών σωμάτων βλ. σχετική ιστοριογραφία της περιόδου 1821
[2] Για την Αίγινα ως διοικητικό κέντρο βλ. αρχειακές πηγές καποδιστριακής διοίκησης
[3] Διάταγμα «Περί οργανισμού Στρατιωτικής Κεντρικής Σχολής», 22 Φεβρουαρίου 1829
[4] Ό.π. Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, έτη 1828–1829
[5] Αρχεία Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων.
[6] Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, έτη 1828–1829, φύλλα περί στρατιωτικής οργανώσεως
[7] Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, έτη 1828–1829, φύλλα περί ναυτικού και διοικήσεως στόλου
[8] Βλ. Η Δομή και η Λειτουργία του Ναυτικού κατά την Καποδιστριακή Περίοδο
[9] Διδακτορική μελέτη για το ναυτικό επί Καποδίστρια(1828–1831), Διδακτορική Διατριβή, ΕΚΠΑ, σ. 45–67
[10] Παπαδόπουλος, Το Ναυτικό επί Καποδίστρια, 120–145
[11] Για την κρίση του Πόρου βλ. σχετική βιβλιογραφία
[12] Επιστολή Καποδίστρια προς A. F. Didot, 4 Οκτωβρίου 1829
[13] Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, αρ. 97 (Αίγινα, 29 Δεκεμβρίου 1828).
[14] Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, τεύχη 1828–1829
[15] «Περί οργανισμού Στρατιωτικής Κεντρικής Σχολής», διάταγμα, Αίγινα, 22 Φεβρουαρίου 1829
[16] Ιωάννης Καποδίστριας, Επιστολαί, τόμ. Γ΄ (Αθήνα: Εθνικό τυπογραφείο, 1976, επιστολή προς A. F. Didot, 4 Οκτωβρίου 1829.
[17] Βλ. μεταγενέστερες περιγραφές της οργάνωσης της Σχολής Ευελπίδων κατά την περίοδο Ναυπλίου (1829–1830).
[18] Για χαρακτηριστικά παραδείγματα αναχρονιστικής ενοποίησης των δύο φάσεων βλ. σχετική ιστοριογραφία της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων.
[19] Βασιλικό Διάταγμα 1834 περί οργανισμού Σχολής Ευελπίδων
