Έρχεται το κρατικό «credit score»: Πώς θα βαθμολογούνται πολίτες και επιχειρήσεις

Δύο νέα ψηφιακά εργαλεία, που αφορούν την παρακολούθηση του ιδιωτικού χρέους και την αποτύπωση της πιστοληπτικής εικόνας πολιτών και επιχειρήσεων, αναμένεται να ενεργοποιηθούν το προσεχές διάστημα.

Πρόκειται για το Μητρώο Παρακολούθησης Ιδιωτικού Χρέους και το Σύστημα Πιστοληπτικής Αξιολόγησης, μέσω του οποίου θα διαμορφώνεται για κάθε φυσικό και νομικό πρόσωπο μια ενιαία εικόνα της πιστοληπτικής του κατάστασης.

Στην πράξη, το δεύτερο εργαλείο συνιστά ένα κρατικό credit score, το οποίο θα αποτυπώνει με ενιαίο τρόπο τη φερεγγυότητα πολιτών και επιχειρήσεων. Η αξιολόγηση θα μπορεί να αξιοποιείται και σε συναλλαγές εκτός του τραπεζικού συστήματος, από εμπορικές πιστώσεις έως ιδιωτικές συμφωνίες.

Η πιστοληπτική αξιολόγηση θα πραγματοποιείται κατόπιν αίτησης του ίδιου του ενδιαφερομένου ή με τη ρητή συναίνεσή του προς τρίτους. Η βαθμολογία θα αποτυπώνεται σε κλίμακα από Α έως D, με την κατηγορία Α να αντιστοιχεί στην υψηλότερη πιστοληπτική εικόνα και τις χαμηλότερες κατηγορίες να υποδηλώνουν αυξημένο κίνδυνο αθέτησης υποχρεώσεων.

Τι προβλέπουν τα δύο εργαλεία

Το Μητρώο Παρακολούθησης Ιδιωτικού Χρέους θα συγκεντρώνει ανώνυμα στοιχεία σχετικά με την εξέλιξη και τα χαρακτηριστικά του ιδιωτικού χρέους στη χώρα. Στόχος είναι το Δημόσιο να αποκτήσει πιο ολοκληρωμένη εικόνα για το συνολικό ύψος και τη διάρθρωση των οφειλών φυσικών και νομικών προσώπων.

Τα δεδομένα θα αφορούν οφειλές προς το Δημόσιο, τα ασφαλιστικά ταμεία, τους δήμους και άλλους φορείς του δημόσιου τομέα, καθώς και υποχρεώσεις προς χρηματοδοτικούς φορείς, επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας, τηλεπικοινωνιακούς παρόχους, ενεργειακές εταιρείες και άλλες επιχειρήσεις.

Το δεύτερο εργαλείο, το Σύστημα Πιστοληπτικής Αξιολόγησης, θα συγκεντρώνει και θα επεξεργάζεται δεδομένα από φορείς του Δημοσίου, με στόχο να διαμορφώνεται μια ενιαία εικόνα για την πιστοληπτική ικανότητα φυσικών και νομικών προσώπων.

Η βαθμολογία θα αποτυπώνει, βάσει συγκεκριμένων δεδομένων, τον βαθμό συνέπειας ενός πολίτη ή μιας επιχείρησης ως προς την εξυπηρέτηση των υποχρεώσεών του απέναντι στο Δημόσιο.

Παράλληλα, το σύστημα θα μπορεί να ανταλλάσσει πιστοληπτικές βαθμολογήσεις με φορείς πιστοληπτικής αξιολόγησης, όπως ο Τειρεσίας, ώστε να δημιουργείται πληρέστερη εικόνα της οικονομικής συμπεριφοράς κάθε ενδιαφερομένου.

Με την εφαρμογή των νέων εργαλείων, το ιδιωτικό χρέος εισέρχεται σε μια νέα φάση αλγοριθμικής παρακολούθησης, καθώς η οικονομική συμπεριφορά πολιτών και επιχειρήσεων θα αξιολογείται με βάση τις υποχρεώσεις τους προς την εφορία, τα ασφαλιστικά ταμεία και, σε δεύτερο χρόνο, το χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Τι ισχύει με το «Social Credit System» στην Κίνα

Η Κίνα διαθέτει εδώ και χρόνια συστήματα κοινωνικής πιστοληπτικής αξιολόγησης, τα οποία χρησιμοποιούνται από κρατικούς φορείς στο πλαίσιο της κοινωνικής διακυβέρνησης. Ωστόσο, δεν πρόκειται για ένα ενιαίο σύστημα που αποδίδει έναν κοινό βαθμό σε κάθε πολίτη, όπως συχνά παρουσιάζεται.

Σύμφωνα με έρευνα του Πανεπιστημίου Stanford, τα κινεζικά συστήματα κοινωνικής πιστοληπτικής αξιολόγησης αποτελούνται από διαφορετικούς μηχανισμούς. Σε αυτούς περιλαμβάνονται κρατικές «μαύρες λίστες» για σοβαρές παραβάσεις, συστήματα οικονομικής πιστοληπτικής αξιολόγησης, εμπορικές υπηρεσίες αξιολόγησης, αλλά και τοπικά συστήματα που δημιουργούνται από δημοτικές αρχές και συνδυάζουν βαθμολογίες, επιβραβεύσεις και κυρώσεις.

Η έρευνα επικεντρώθηκε σε ένα σύστημα που δεν κατονομάζεται και λειτουργεί σε πόλη της βορειοανατολικής Κίνας, το οποίο θεωρείται πρότυπο σε εθνικό επίπεδο. Σε αυτό, κάθε ενήλικος πολίτης αποκτά έναν κοινωνικό βαθμό που συνδέεται με την εθνική του ταυτότητα. Το σύστημα ξεκινά από τους 1.000 βαθμούς και κατατάσσει τους πολίτες σε οκτώ επίπεδα, από ΑΑΑ έως D.

Η βαθμολογία διαμορφώνεται βάσει εκατοντάδων κανόνων, οι οποίοι επιβραβεύουν ή τιμωρούν συγκεκριμένες συμπεριφορές. Στις θετικές συμπεριφορές μπορεί να περιλαμβάνονται ο εθελοντισμός, οι δωρεές και η συμμετοχή σε κυβερνητικές ή κοινωνικές δράσεις. Αντίθετα, απώλεια βαθμών μπορεί να προκαλέσουν παραβάσεις, οικονομικές παρατυπίες, συμπεριφορές που χαρακτηρίζονται ως αντικοινωνικές ή η μη συμμόρφωση με υποδείξεις των αρχών.

Οι υψηλές βαθμολογίες μπορούν να συνδέονται με προνόμια και ανταμοιβές, όπως εκπτώσεις σε ορισμένες υπηρεσίες, ενώ οι χαμηλές βαθμολογίες μπορούν να οδηγήσουν σε αυξημένη κρατική επιτήρηση ή άλλες κυρώσεις.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το γεγονός ότι, σύμφωνα με την έρευνα, ορισμένες από τις συμπεριφορές που τιμωρούνται δεν συνιστούν κατ’ ανάγκη παραβιάσεις του νόμου. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα τοπικά συστήματα μπορούν να προσαρμόζονται στις εκάστοτε πολιτικές προτεραιότητες των αρχών. Ενδεικτικά, κατά την περίοδο της πανδημίας COVID-19 προστέθηκαν κανόνες που επιβράβευαν τη συμμετοχή σε δράσεις αντιμετώπισης της πανδημίας και τιμωρούσαν παραβάσεις που σχετίζονταν με τα μέτρα προστασίας.

Η έρευνα επισημαίνει ακόμη ότι το σύστημα δεν επηρεάζει όλες τις κοινωνικές ομάδες με τον ίδιο τρόπο. Δημόσιοι υπάλληλοι και στρατιωτικοί υπόκεινται σε λεπτομερέστερο έλεγχο της συμπεριφοράς τους, ενώ οι κάτοικοι αγροτικών περιοχών εμφανίζονται να αντιμετωπίζουν περισσότερες ποινές και λιγότερες ευκαιρίες επιβράβευσης σε σύγκριση με τους κατοίκους των πόλεων.

Το βασικό συμπέρασμα των ερευνητών είναι ότι το κινεζικό Social Credit System δεν αποτελεί ένα ενιαίο, πανεθνικό «σκορ» που αξιολογεί συνολικά κάθε πτυχή της ζωής ενός πολίτη. Πρόκειται για ένα σύνολο διαφορετικών συστημάτων, τα οποία μπορούν να αξιοποιούν οικονομικά, διοικητικά και στοιχεία συμπεριφοράς για την αξιολόγηση της αξιοπιστίας πολιτών και επιχειρήσεων.

Παράλληλα, η έρευνα του Stanford επισημαίνει ότι η μεγάλη διακριτική ευχέρεια των τοπικών αρχών στη διαμόρφωση των κανόνων δημιουργεί ζητήματα νομιμότητας, διαφάνειας και πιθανών διακρίσεων, ιδιαίτερα σε βάρος κοινωνικών ομάδων που βρίσκονται ήδη σε μειονεκτική θέση.

Τι ισχύει στην Ευρώπη

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν υπάρχει ένα ενιαίο κρατικό «Social Credit System» αντίστοιχο με το κινεζικό, ούτε ένα κοινό ευρωπαϊκό σκορ που να αξιολογεί συνολικά τους πολίτες.

Υπάρχουν, ωστόσο, εδώ και χρόνια συστήματα πιστωτικής πληροφόρησης και αξιολόγησης της πιστοληπτικής ικανότητας τόσο σε ευρωπαϊκό επίπεδο όσο και στα κράτη-μέλη. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, για παράδειγμα, λειτουργεί το AnaCredit, μια εναρμονισμένη βάση δεδομένων με αναλυτικές πληροφορίες για τραπεζικά δάνεια στην ευρωζώνη.

Παράλληλα, η ευρωπαϊκή νομοθεσία αντιμετωπίζει την αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας ως ξεχωριστό και αυστηρά ρυθμιζόμενο πεδίο. Ο ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη κατατάσσει ως υψηλού κινδύνουτα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση του credit score ή της πιστοληπτικής ικανότητας φυσικών προσώπων, καθώς τέτοιες αποφάσεις μπορούν να επηρεάσουν την πρόσβαση σε χρηματοδοτικούς πόρους ή βασικές υπηρεσίες.

Ταυτόχρονα, η ευρωπαϊκή νομοθεσία απαγορεύει πρακτικές γενικευμένου social scoring φυσικών προσώπων, όταν η αξιολόγηση βασίζεται στην κοινωνική συμπεριφορά ή σε χαρακτηριστικά τους και μπορεί να οδηγήσει σε δυσμενή μεταχείριση που δεν συνδέεται με το πλαίσιο στο οποίο συλλέχθηκαν τα δεδομένα.