Στην κορυφή ενός ηφαιστείου, σε ένα αρχαίο λατομείο της Ράπα Νούι – γνωστής και ως Νησί του Πάσχα – μισοτελειωμένα μοάι, τα εμβληματικά αγάλματα του νησιού, παραμένουν ενσωματωμένα στον βράχο, αδιάφορα για τη Μαρία Τουκί που περνά δίπλα τους. Με τα χαρακτηριστικά συνοφρυωμένα πρόσωπα και τις γερτές μύτες, τα μοάι αποτελούν ζωντανή μαρτυρία της αρχαίας ιστορίας αυτού του απομονωμένου νησιού, που έχει μέγεθος αντίστοιχο της Ουάσινγκτον DC και απέχει 3.500 χιλιόμετρα από τις ακτές της Χιλής.
Αν και περίμενα να δω λίγα μόνο αγάλματα σε συγκεκριμένα σημεία, η παρουσία των μοάι στη Ράπα Νούι είναι εντυπωσιακή. Διασκορπισμένα πλάι σε δρόμους, κατά μήκος της ακτής και στις πλαγιές των λόφων, τα περίπου 1.000 αγάλματα συνδέουν το παρόν με το παρελθόν του νησιού. «Προστατεύουμε τα μοάι για να διασφαλίσουμε την επιβίωση του λαού μας», δηλώνει ο Αρίκι Τεπάνο Μαρτίν, μέλος της τοπικής κοινότητας.
Η ιστορία και η φθορά των Μοάι
Σκαλισμένα από ηφαιστειακή τέφρα (tuff), ένα μαλακό και πορώδες υλικό, τα μοάι δημιουργήθηκαν μεταξύ 1100 και 1600 μ.Χ. από τις πολυνησιακές κοινότητες για να απεικονίσουν προγόνους και τον αρχηγό Χότου Ματου’α, τον πρώτο έποικο του νησιού. Στο λατομείο, κάποια αγάλματα παραμένουν μισοθαμμένα, ενώ άλλα, ολοκληρωμένα, εγκαταλείφθηκαν σε μονοπάτια προς τη θάλασσα, πιθανότατα λόγω απώλειας ελέγχου κατά τη μεταφορά τους σε πέτρινες εξέδρες (ahu). Από τα περίπου 200 μοάι που βρίσκονται σε αυτές τις εξέδρες, το 90% «κοιτά» προς τη θάλασσα, εκτεθειμένα στην άνοδο της στάθμης και στα ακραία καιρικά φαινόμενα.
Η φθορά των μοάι ξεκίνησε από την κατασκευή τους, καθώς η λάξευση και η μεταφορά προκαλούσαν ζημιές. Η έκθεση σε ήλιο, άνεμο, βροχή και θαλασσινό νερό επιδεινώνει τη διάβρωση, με τα άλατα να δημιουργούν ρωγμές και λειχήνες να καλύπτουν τα αγάλματα. Ζώα, όπως άλογα και πουλιά, συμβάλλουν στη φθορά, ενώ το 2020 ένα φορτηγό προκάλεσε ζημιά σε ένα μοάι. Η κλιματική αλλαγή επιταχύνει το πρόβλημα, με έντονες βροχοπτώσεις, ξηρασίες και πυρκαγιές – όπως αυτή του Οκτωβρίου 2022 που κατέστρεψε 80 μοάι – να απειλούν την ύπαρξή τους. Σύμφωνα με τη συντηρήτρια Ντανιέλα Μέζα Μαρτσάντ, η φθορά έχει αυξηθεί δραματικά τα τελευταία 50 χρόνια, ενώ έκθεση της UNESCO το 2016 κατέταξε τα μοάι μεταξύ των μνημείων που πλήττονται περισσότερο από την κλιματική αλλαγή.
Προσπάθειες διατήρησης
Η τοπική κοινότητα, μέσω του οργανισμού Ma’u Henua που διαχειρίζεται το Εθνικό Πάρκο Ράπα Νούι – Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO από το 1995 – αναζητά τρόπους προστασίας. Οι προσπάθειες περιλαμβάνουν χημικές θεραπείες, τρισδιάστατες σαρώσεις με drones και ενίσχυση των ahu για προστασία από τα κύματα. Το 2018, ντόπιοι αρχαιολόγοι χρησιμοποίησαν drones για χαρτογράφηση, ενώ ο οργανισμός CyArk βοήθησε στη δημιουργία τρισδιάστατων μοντέλων για παρακολούθηση των αλλοιώσεων. Το 2023, η UNESCO διέθεσε 97.000 δολάρια για την αποκατάσταση πυρόπληκτων μοάι, με εργασίες να ξεκινούν τον Μάιο του 2025 υπό τον Αρίκι Τεπάνο Μαρτίν.
Η Μέζα Μαρτσάντ εφαρμόζει χημικές λύσεις από το Πανεπιστήμιο Φλωρεντίας για καθαρισμό και ενίσχυση της πέτρας, καθώς και στέγαστρα για προστασία από τις καιρικές συνθήκες. Ωστόσο, οι υψηλοί δασμοί εισαγωγής των υλικών αποτελούν εμπόδιο. Παρά τις προόδους, παλαιότερες απόπειρες, όπως η χρήση σιλικόνης το 1986, προκάλεσαν ζημιές, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για προσεκτικές παρεμβάσεις.
Δίλημμα: Διατήρηση ή φυσικός κύκλος;
Η συζήτηση για το μέλλον των μοάι διχάζει. Κάποιοι ντόπιοι, όπως ο αρχαιολόγος Dale Simpson Jr., υποστηρίζουν ότι η επιστροφή τους στη γη είναι μέρος του φυσικού κύκλου, όπως συνηθίζεται σε πολυνησιακές παραδόσεις. Άλλοι, όπως ο Claudio Cristino-Ferrando από το Πανεπιστήμιο Χιλής, θεωρούν τη διατήρησή τους επιβεβλημένη, καθώς αποτελούν πυλώνα πολιτιστικής κληρονομιάς και προσελκύουν 100.000 επισκέπτες ετησίως. Η Μαρία Τουκί, εργαζόμενη στον τουρισμό, αναφέρει τη ρήση του πατέρα της, γνωστού γλύπτη μοάι, ότι «κάποτε τα μοάι θα επιστρέψουν στη θάλασσα».
Προτάσεις περιλαμβάνουν τη μεταφορά ορισμένων αγαλμάτων σε μουσεία, όπως το υπό κατασκευή μουσείο στο νησί, ή τον επαναπατρισμό γλυπτών, όπως το Hoa Hakananai’a από το Βρετανικό Μουσείο. Ο οργανισμός Ma’u Henua φιλοδοξεί να δημιουργήσει ένα γενικό πρωτόκολλο συντήρησης, αξιοποιώντας την εμπειρία από την αποκατάσταση πέντε πυρόπληκτων μοάι, αν και η χρηματοδότηση παραμένει περιορισμένη.
Μια ζωντανή παράδοση
Παρά τις προκλήσεις, η «Γέφυρα» της Ράπα Νούι συνεχίζει να χτίζεται. Ο οργανισμός Ma’u Henua συνδυάζει τη συντήρηση με την εκπαίδευση νέων τεχνιτών στη λάξευση tuff, διατηρώντας την παράδοση ζωντανή. «Δεν προστατεύουμε μόνο τα μοάι, αλλά τον ίδιο τον λαό μας», τονίζει ο Αρίκι Τεπάνο Μαρτίν. Με τη στήριξη της κοινότητας και τη διεθνή συνεργασία, η Ράπα Νούι αγωνίζεται να διασώσει την κληρονομιά της, δημιουργώντας παράλληλα ένα νέο κεφάλαιο για τις επόμενες γενιές.
Πηγή: bbc.com
