Καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες αποσύρονται από τη διεθνή σκηνή, η συμμαχία των BRICS, που εκπροσωπεί τον παγκόσμιο Νότο, συγκεντρώθηκε αυτή την εβδομάδα στο Ρίο ντε Τζανέιρο, στη Βραζιλία, με στόχο την αναβίωση μιας συλλογικής προσέγγισης για την αντιμετώπιση των παγκόσμιων προκλήσεων. Η σύνοδος, που φιλοξενήθηκε στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στον κόλπο Γκουαναμπάρα, λειτουργεί ως προετοιμασία για τη Διάσκεψη του ΟΗΕ για το Κλίμα (Cop30) που θα διεξαχθεί τον Νοέμβριο στο Μπελέμ, αλλά και ως έμμεση κριτική στις πλουσιότερες χώρες που περιορίζουν τη βοήθειά τους προς φτωχότερες περιοχές.
Ομιλία του προέδρου Λούλα: Κριτική στον πολυμερισμό και τις στρατιωτικές εντάσεις
Κατά την έναρξη της συνόδου την Κυριακή 6 Ιουλίου 2025, ο πρόεδρος της Βραζιλίας, Λουίς Ινάσιου Λούλα ντα Σίλβα, περιέγραψε με σκοτεινούς τόνους την παγκόσμια κατάσταση. «Ογδόντα χρόνια μετά την ήττα του φασισμού και τη δημιουργία του ΟΗΕ, βιώνουμε μια πρωτοφανή κατάρρευση του πολυμερισμού», δήλωσε, επισημαίνοντας ότι διεθνείς συμφωνίες για το κλίμα και το εμπόριο απειλούνται. Καταδίκασε τις πρόσφατες πυραυλικές επιθέσεις των ΗΠΑ στο Ιράν, τη «γενοκτονία» στη Γάζα από το Ισραήλ, την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και την απόφαση του ΝΑΤΟ να αυξήσει τις στρατιωτικές δαπάνες στο 5% του ΑΕΠ του. «Είναι πιο εύκολο να επενδύεις στον πόλεμο παρά στην ειρήνη», τόνισε, εκφράζοντας ανησυχία για τον κίνδυνο πυρηνικής καταστροφής.
Ο Λούλα υπογράμμισε επίσης την απειλή που δέχεται η αυτονομία των BRICS, ιδιαίτερα μετά τις βαριές δασμολογικές κυρώσεις του Ντόναλντ Τραμπ σε χώρες της ομάδας και τις απειλές για ακόμα αυστηρότερα μέτρα, εάν συνεχιστεί η αναζήτηση εναλλακτικών νομισμάτων αντί του δολαρίου.
Η BRICS ως πυλώνας μιας Νέας Παγκόσμιας Τάξης
Οι Βραζιλιάνοι διπλωμάτες βλέπουν τη συμμαχία των BRICS, που εκπροσωπεί το 40% του παγκόσμιου πληθυσμού και της οικονομίας, καθώς και πάνω από το ήμισυ των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, ως βασικό πυλώνα μιας νέας, πιο δίκαιης πολυπολικής παγκόσμιας διακυβέρνησης. Η απομονωτική πολιτική του Τραμπ στις ΗΠΑ θεωρείται ευκαιρία για την ανατροπή της παραδοσιακής ηγεμονίας και την προώθηση ενός πιο ισορροπημένου συστήματος.
Ωστόσο, η σύνοδος σημαδεύτηκε από σημαντικές απουσίες. Ο πρόεδρος της Κίνας, Σι Τζινπίνγκ, δεν παρευρέθηκε για πρώτη φορά χωρίς σαφή εξήγηση, πυροδοτώντας εικασίες για μειωμένο ενδιαφέρον της Κίνας. Ο Βλαντιμίρ Πούτιν συμμετείχε διαδικτυακά λόγω του εντάλματος σύλληψης από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, ενώ οι πρόεδροι της Αιγύπτου και του Ιράν εκπροσωπήθηκαν από υπουργούς. «Οι εσωτερικές εντάσεις στους κόλπους των BRICS έχουν ενταθεί από το 2014, ιδιαίτερα μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία», δήλωσε ο Όλιβερ Στουένκελ, αναπληρωτής καθηγητής στη Σχολή Διεθνών Σχέσεων του Fundacao Getulio Vargas.
Η στάση των BRICS για το κλίμα και η Cop30
Η Διακήρυξη του Ρίο, 31 σελίδων, που εκδόθηκε την Κυριακή, καταδίκασε τις στρατιωτικές επιθέσεις στο Ιράν, τις ενέργειες στη Γάζα και τους δασμούς, αλλά με ήπιο τόνο, ενώ αναγνώρισε τη σημασία του δολαρίου για να αποφευχθούν περαιτέρω εντάσεις με τις ΗΠΑ. Οι BRICS, ως φωνή του παγκόσμιου Νότου, που πλήττεται δυσανάλογα από την κλιματική κρίση, επιδιώκουν να ηγηθούν στη Διάσκεψη Cop30. Η Βραζιλία προωθεί τη δημιουργία ενός ταμείου για μακροπρόθεσμη χρηματοδότηση της περιβαλλοντικής προστασίας, ζητώντας συνεισφορές από την Κίνα και χώρες της Μέσης Ανατολής, αν και το μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδότησης αναμένεται από τις πλούσιες χώρες του Βορρά.
Η Greenpeace κάλεσε τις BRICS να καλύψουν το ηγετικό κενό που άφησαν οι ΗΠΑ, με την Άννα Κάρκαμο της Greenpeace Βραζιλίας να τονίζει ότι «οι χώρες των BRICS, που είναι εξαιρετικά ευάλωτες στην κλιματική κρίση, πρέπει να αδράξουν αυτή τη σεισμική ευκαιρία για τολμηρή ηγεσία». Η διακήρυξη υπογράμμισε την ανάγκη για «πρόσιτη και έγκαιρη» κλιματική χρηματοδότηση, αλλά δεν περιέλαβε χρονοδιάγραμμα για την κατάργηση των ορυκτών καυσίμων, αναγνωρίζοντας τον συνεχιζόμενο ρόλο τους στο παγκόσμιο ενεργειακό μείγμα.
Προκλήσεις και περιορισμοί
Παρά τις φιλοδοξίες, η σύνοδος αποκάλυψε εσωτερικές διαιρέσεις και περιορισμούς. Η Κίνα κυριαρχεί οικονομικά και περιβαλλοντικά εντός της ομάδας, ενώ οι απουσίες ηγετών και η περιορισμένη πρόσβαση των μέσων ενημέρωσης και της κοινωνίας των πολιτών, με έντονη στρατιωτική παρουσία, εγείρουν ερωτήματα για τη διαφάνεια. Η Βραζιλία, παραδοσιακός υποστηρικτής του πολυμερισμού, προσπαθεί να γεφυρώσει τις διαφορές, αλλά η επερχόμενη Cop30 αναμένεται να αντιμετωπίσει μεγαλύτερες προκλήσεις, ιδιαίτερα λόγω της άρνησης πλούσιων χωρών να καλύψουν το χρηματοδοτικό κενό.
Η σύνοδος των BRICS στο Ρίο αποτελεί ένα κρίσιμο βήμα για την αναμόρφωση της παγκόσμιας διακυβέρνησης, αλλά το ερώτημα παραμένει: Μπορεί ο παγκόσμιος Νότος να οδηγήσει σε μια νέα, πιο δίκαιη τάξη, ή πρόκειται για μια φιλόδοξη αλλά αβέβαιη προσπάθεια;
