Το Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης ( JCPOA ) του 2015, που περιόριζε τον εμπλουτισμό ουρανίου στο Ιράν, χρειάστηκε πάνω από δύο χρόνια διαπραγματεύσεων, ενώ οι απαρχές του φτάνουν πίσω στο 2003.
Ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ, Τζέι Ντι Βανς, πέρασε λιγότερο από μία ημέρα στο Ισλαμαμπάντ για διαπραγματεύσεις που περιλάμβαναν το πυρηνικό ζήτημα και αρκετά ακόμη θέματα. Η έκπληξη ήταν η εξήγηση του Βανς για την αποτυχία – ότι το Ιράν απέρριψε τους όρους που παρουσίασαν οι ΗΠΑ. Η αμερικανική πλευρά, ωστόσο, δεν βρισκόταν σε θέση να επιβάλει όρους, καθώς το Ιράν παρέμεινε σταθερό όταν τέθηκε σε ισχύ η εκεχειρία της 8ης Απριλίου. Ωστόσο, ο Βανς φάνηκε να πιστεύει, όπως και ο Ντόναλντ Τραμπ, ότι οι Ιρανοί είχαν ηττηθεί και ότι οι ΗΠΑ δεν χρειαζόταν να υποχωρήσουν.
Μετά την επιστροφή του Βανς, ο Τραμπ, πιστός στο ύφος του, κλιμάκωσε γρήγορα την ένταση επιβάλλοντας ναυτικό αποκλεισμό σε όλα τα πλοία που κατευθύνονται προς ή από ιρανικά λιμάνια μέσω των Στενών του Ορμούζ. Ο αποκλεισμός αποτελεί πράξη πολέμου, άρα η κατάσταση είναι ήδη εξαιρετικά τεταμένη. Θα μπορούσε να γίνει πολύ χειρότερη αν το Ιράν απαντήσει στον αποκλεισμό των εξαγωγών πετρελαίου του με επιθέσεις στις ενεργειακές υποδομές των κρατών του Κόλπου που στηρίζονται από τις ΗΠΑ, κάτι που ήδη έχει απειλήσει να κάνει. Αυτό θα εκτόξευε εκ νέου τις τιμές του πετρελαίου, του ντίζελ, του LNG κ.ά..
Σε μια τέτοια περίπτωση, ο Τραμπ θα μπορούσε να επαναλάβει επιθέσεις στο Ιράν και το Ισραήλ πιθανότατα θα ακολουθούσε. Ένας γενικευμένος πόλεμος θα επέστρεφε. Εξ ου και η επείγουσα ανάγκη επανέναρξης των συνομιλιών.
Οι δίαυλοι διαλόγου και το διακύβευμα
Ευτυχώς, καμία από τις δύο πλευρές δεν έχει αποκλείσει νέες διαπραγματεύσεις. Επιπλέον, οι μεσολαβητές -κυρίως το Πακιστάν και η Αίγυπτος- εργάζονται εντατικά στο παρασκήνιο για να γεφυρώσουν τις διαφορές ανάμεσα στην Τεχεράνη και την Ουάσιγκτον. Τόσο το Ιράν, όσο και οι ΗΠΑ, έχουν λόγους να αποφύγουν μια νέα σύρραξη.
Ο Τραμπ γνωρίζει ότι ένας νέος πόλεμος θα βαθύνει το πρόβλημα που έχει ο ίδιος δημιουργήσει, έχοντας εμπιστευτεί τις διαβεβαιώσεις του Ισραηλινού πρωθυπουργού, Μπενιαμίν Νετανιάχου, και της ομάδας του, ότι ένας πόλεμος με το Ιράν θα οδηγούσε στην κατάρρευση του καθεστώτος. Ο πληθωρισμός αυξάνεται, τα ήδη χαμηλά ποσοστά αποδοχής του πέφτουν και οι ενδιάμεσες εκλογές πλησιάζουν.
Την ίδια ώρα, το Ιράν άντεξε μια σφοδρή επίθεση, αλλά οι εκτεταμένες ζημιές που υπέστη θα επιδεινωθούν αν ξαναρχίσουν οι συγκρούσεις, δυσκολεύοντας την ανοικοδόμηση και παρατείνοντας την οικονομική κρίση που στο παρελθόν έχει τροφοδοτήσει μαζικές αναταραχές.
Ένα πιθανό πλαίσιο συμφωνίας
Οι συνθήκες είναι ευνοϊκές για την επανεκκίνηση της διπλωματίας, αλλά αυτό απαιτεί ένα ρεαλιστικό πλαίσιο.
Πρώτον, απαιτεί από τις Ηνωμένες Πολιτείες να αναγνωρίσουν το δικαίωμα του Ιράν στον εμπλουτισμό ουρανίου για μη στρατιωτικούς σκοπούς και υπό την επιτήρηση του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας (IAEA) -δικαίωμα που απορρέει από τη συμμετοχή του στη Συνθήκη Μη Διάδοσης των Πυρηνικών Όπλων. Ο εμπλουτισμός θα περιορίζεται στο 3,67%, όπως προέβλεπε και η συμφωνία του 2015, με ηλεκτρονική και επιτόπια παρακολούθηση και αποσυναρμολόγηση και αποθήκευση ορισμένων φυγοκεντρητών.
Το Ιράν θα μπορούσε να συμφωνήσει σε σταδιακή παύση κάθε εμπλουτισμού πέραν ενός πενταετούς ορίου που έχει προτείνει, χωρίς όμως να αποδεχθεί το αμερικανικό αίτημα για 20ετές μορατόριουμ.
Μετά την αποχώρηση του Τραμπ από τη συμφωνία JCPOA το 2018, η Τεχεράνη έπαψε να θεωρεί δεσμευτικό το όριο εμπλουτισμού, καθώς επανήλθαν και ενισχύθηκαν οι κυρώσεις. Το Ιράν διαθέτει πλέον 440 κιλά ουρανίου εμπλουτισμένου στο 60%. Οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να αποδεχθούν εποπτευόμενη αραίωση, αντί για πλήρη απομάκρυνση. Η συμφωνία θα μπορούσε να έχει διάρκεια 20 ετών και να ανανεώνεται.
Ακόμη, το Ιράν θα πρέπει δεσμευτεί γραπτώς πως δεν θα αναπτύξει πυρηνικά όπλα, σύμφωνα και με τη ρητή απαγόρευση του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος σκοτώθηκε σε κοινή αμερικανοϊσραηλινή επίθεση στις 28 Φεβρουαρίου. Η κυβέρνηση του Ιράν συχνά επικαλείται αυτή την εντολή του, επομένως θα μπορούσε να την επαναβεβαιώσει. Μετά τον θάνατό του, ο υπουργός Εξωτερικών της χώρας δήλωσε ότι δεν αναμένει αλλαγή στάσης, ενώ ο γιος και διάδοχός του, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, θα μπορούσε να επαναβεβαιώσει τη θέση αυτή, παράλληλα με ισραηλινή δέσμευση -την οποία θα εγγυώνται οι ΗΠΑ και τα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ- ότι δεν θα εξαπολύσει ποτέ πυρηνική επίθεση κατά του Ιράν.
Το Ιράν θα πρέπει, ακόμη, να εγκαταλείψει το αίτημα για πολεμικές αποζημιώσεις, το οποίο οι ΗΠΑ δεν πρόκειται ποτέ να αποδεχθούν. Σε αντάλλαγμα, οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να άρουν πλήρως τις πρωτογενείς και δευτερογενείς κυρώσεις και να αποδεσμεύσουν όλα τα «παγωμένα» ιρανικά περιουσιακά στοιχεία. Το Ιράν θα μπορεί να αποκτήσει, επίσης, το δικαίωμα επιβολής τέλους 2 εκατ. δολαρίων ανά πετρελαιοφόρο που διέρχεται από τα Στενά του Ορμούζ, υπό την προϋπόθεση ότι θα διασφαλίζεται η ελεύθερη ναυσιπλοΐα από μια περιφερειακή και διεθνή συμμαχία, στην οποία θα συμμετέχουν η Ρωσία και η Κίνα.
Δεδομένου ότι τα κράτη του Κόλπου επέτρεψαν τη χρήση των βάσεών τους για επιθέσεις κατά του Ιράν, η απαίτηση της Τεχεράνης για οικονομική αποκατάσταση δεν θεωρείται παράλογη. Το τέλος θα μπορούσε να καταργηθεί μόλις καλυφθεί το κόστος ανοικοδόμησης, το οποίο θα υπολογιστεί από ουδέτερο φορέα.
Οι ΗΠΑ και το Ιράν θα πρέπει ακόμη να υπογράψουν σύμφωνο μη επίθεσης, το οποίο θα επικυρωθεί από τα κοινοβούλιά τους και θα ενσωματωθεί σε ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Το Ιράν θα πρέπει ακόμη να εγκαταλείψει το αίτημα για πλήρη αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων από τη Μέση Ανατολή, αλλά το σύμφωνο θα μπορούσε να αντισταθμίσει αυτή την παραχώρηση, ενώ το Ιράν και τα κράτη του Κόλπου θα μπορούσαν να υπογράψουν παρόμοιες συμφωνίες.
Οι προϋποθέσεις για μια συμφωνία
Τελικά, τρεις προϋποθέσεις πρέπει να ισχύουν για να προχωρήσει αυτό -ή οποιοδήποτε- σχέδιο. Πρώτον, και η Ουάσιγκτον πρέπει να κάνει συμβιβασμούς, όχι μόνο η Τεχεράνη. Δεύτερον, ο Τραμπ πρέπει να παρατείνει την προθεσμία της εκεχειρίας της 22ας Απριλίου και να αποδεχθεί ότι τέτοιου είδους συνομιλίες απαιτούν χρόνο. Τρίτον, μια ισραηλινή επίθεση κατά του Ιράν θα μπορούσε να τινάξει τα πάντα στον αέρα. Όσο συνεχίζονται οι συνομιλίες, ο Τραμπ πρέπει να συγκρατήσει τον Νετανιάχου.
topontiki.gr
