Πώς αισθάνονταν οι Ελληνες για τον τουρισμό; Μια έρευνα στον μεταπολεμικό Τύπο δείχνει πότε η προσδοκία για ανάπτυξη άρχισε να δίνει τη θέση της στην αγωνία για τις υπερβολές της «βιομηχανίας»
Τουρισμός: «Ημπορεί να πλουτίση τον τόπον μας»
«Μία ημπορεί να υπάρξη εις την Ελλάδα μεγάλη, σημαντική, εθνική βιομηχανία. Βιομηχανία της οποίας έχει γίνει από δύο χιλιάδων ετών παγκόσμιος και δωρεάν η διαφήμισις, της οποίας έχομεν την πρώτην ύλην εδώ, η οποία ημπορεί […] να πλουτίση τον τόπον μας: Είναι η Βιομηχανία, που λέγεται ξενικώτατα Τουρισμός. Αυτόν τον Τουρισμόν ποτέ δεν τον έλαβε σοβαρώς υπ’ όψιν της καμμιά Κυβέρνησις».
Με λίγες λέξεις, το κύριο άρθρο της «Καθημερινής» στην πρώτη σελίδα της 24ης Μαΐου του 1949 συμπυκνώνει το αφήγημα μιας ολόκληρης εποχής: από τη μία, τις προσδοκίες των Ελλήνων από τον τουρισμό και, από την άλλη, την απογοήτευσή τους από την αδυναμία του κράτους να τον αξιοποιήσει. Το δίπολο αυτό –σε διαφορετικές μορφές και συνθήκες– θα αναπαράγεται διαρκώς από τον ελληνικό Τύπο στις δεκαετίες που ακολουθούν το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αντανακλώντας τη σχέση του Ελληνα με την «εθνική βιομηχανία».
Ανάπτυξη και ταυτότητα
«Ο τουρισμός γίνεται ένας φακός, ένα πεδίο μέσα από το οποίο πραγματευόμαστε την ταυτότητά μας», δηλώνει σήμερα στην «Καθημερινή» της Κυριακής η Ειρήνη Καραμούζη, καθηγήτρια Σύγχρονης Ιστορίας στο Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδος και στο Πανεπιστήμιο του Σέφιλντ. Προσπαθώντας να διερευνήσει πώς οι Ελληνες βλέπουν τον τουρισμό, η ιστορικός μελέτησε 2.500 άρθρα που δημοσιεύθηκαν στον ελληνικό Τύπο (σε «Καθημερινή», «Βήμα», «Νέα», «Οικονομικό Ταχυδρόμο») και πάνω από 1.400 δημοσιεύματα στον διεθνή Τύπο από το 1945 έως το 1990, επικεντρώνοντας την προσοχή της στα άρθρα γνώμης. Προς έκπληξή της, η κ. Καραμούζη διαπίστωσε πως πολλά δημοσιεύματα περιγράφουν παρόμοια προβλήματα με αυτά που συζητούμε σήμερα. Η κριτική του υπερτουρισμού δεν γεννήθηκε τα τελευταία χρόνια. Η χώρα μας είχε αρχίσει να μιλάει για «κορεσμό», «αλλοίωση» και «καταστροφή» που προκαλεί ο τουρισμός δεκαετίες πριν.
«Το λεξιλόγιο αλλάζει. Η έρευνα αναδεικνύει ότι οι Ελληνες από πολύ νωρίς γνωρίζουν το πρόβλημα», αναφέρει, τονίζοντας πως μέσα από τις εφημερίδες της εποχής φαίνεται ότι η κοινωνία αναζητάει διαχρονικά τα όρια του τουριστικού μοντέλου που αναπτύσσεται.
Αν και το αφήγημα για τον τουρισμό διαφοροποιείται ανάλογα με τη δεκαετία, η ιστορικός παρατήρησε πως σε κάθε περίοδο διακρίνεται μια ποικιλία θετικών και αρνητικών συναισθημάτων. Τις πρώτες δύο δεκαετίες μετά τον πόλεμο, η πλάστιγγα γέρνει προς τα πρώτα. Οπως περιγράφει η κ. Καραμούζη, το σχέδιο Μάρσαλ εισάγει τον τουρισμό ως αναπτυξιακό εργαλείο, υποστηρίζοντας πως η φτωχή τότε Ελλάδα πρέπει να στηριχθεί στους αόρατους πόρους της. Γρήγορα οι Ελληνες υιοθετούν την οπτική αυτή και ο τουρισμός λαμβάνει την περίοδο εκείνη σωτηριολογικό χαρακτήρα. Δημοσιογράφος παρομοιάζει τον τουρισμό ακόμη και με αγαθή και χρήσιμη Λερναία Υδρα, τα πλοκάμια της οποίας «αγκαλιάζουν στοργικά τα μουσεία, τα ξενοδοχεία, τις συγκοινωνιακές αρτηρίες και όλες τις φυσικές ομορφιές που περικλείει η Ελληνική γη». Σύμφωνα με την ερευνήτρια, το κυρίαρχο αφήγημα και η προσδοκία είναι πως χάρη στον τουρισμό θα έρθει συνάλλαγμα, ενώ θα βελτιωθεί και η ποιότητα της ζωής των κατοίκων, καθώς θα κατασκευαστεί το οδικό δίκτυο, θα χτιστούν ξενοδοχεία και θα εξωραϊστούν οι αρχαιολογικοί χώροι.
